Los Hoes
Dit is het Los Hoes uit 1664. Hier leefden mensen en dieren samen in één grote ruimte, met het open vuur midden in de boerderij.
Stel je eens voor. Je woont met je hele gezin in een boerderij. De koeien staan een paar meter verderop, het varken knort aan de andere kant en midden in huis brandt een open vuur. Geen muren tussen mens en dier. Geen schoorsteen. En geen verwarming, behalve dat ene vuur.
Welkom in het Los Hoes.
In het Twents betekent hoes huis en los betekent onder andere open. Een Los Hoes is dus een open huis, waarin mensen en dieren samen onder één dak leefden. En dat was eeuwenlang heel gewoon in Twente.
Dit Los Hoes dateert uit 1664. Dat weten we heel precies dankzij een opschrift boven de grote toegangsdeuren, de niendeur.
Op 6 april van dat jaar gaven Lambert te Gronvelt en zijn vrouw Tryne een richtersmoal. Een feestelijke maaltijd voor alle noabers, de buren die hadden geholpen bij het oprichten van de zware houten gebinten. Want zo'n boerderij bouwen, dat deed je niet alleen. Daar had je de hele buurt voor nodig.
En die hulp werd niet met geld betaald, maar met wederdiensten, eten en drinken. Dat was noaberschap. Je hielp elkaar wanneer dat nodig was. En de volgende keer stond jij bij de buurman op het erf.
Kijk binnen maar eens goed rond. Als je met je rug naar de grote niendeur staat, zie je links de koeienstal. Rechts stond het varken. Daarnaast bevond zich de weefkamer, met daarachter de melkkamer. En aan de linkerkant waren de bedsteden waarin het gezin sliep.
Dat slapen ging trouwens anders dan tegenwoordig. De bedsteden waren kort en men sliep vaak half rechtop. Volgens een oude opvatting was plat op de rug slapen gevaarlijk. Men dacht dat het bloed dan naar het hoofd zou stromen, met alle gevolgen van dien. Bovendien kon een wat rechtere houding het ademhalen vergemakkelijken.
Midden in de boerderij brandde het losse vuur. Een open vuur zonder schoorsteen. De rook steeg op en trok langzaam door het dak naar buiten. Dat klinkt misschien ongezond, en dat was het natuurlijk ook. Maar die rook had een onverwacht voordeel.
Boven de woonruimte lag de oogst opgeslagen. De zolder bestond uit sleeten, lange, dunne boomstammetjes die naast elkaar lagen. De rook trok tussen die stammetjes door en hielp insecten in het opgeslagen graan te bestrijden.
Zo had zelfs die rook nog een nuttige functie. Al zullen de bewoners daar met tranende ogen niet altijd even gelukkig mee zijn geweest.
En dan was er nog de kat.
Die was onmisbaar om muizen en ratten uit de graanvoorraad te houden. Maar een kat kon ook overal komen, zelfs boven op de balken. Vandaar de Twentse bijnaam balknhaas.
Voor het slapengaan werd daarom een vuurkorf over het nog smeulende vuur geplaatst. Want stel je voor dat de kat door het vuur liep, zijn vacht vlam vatte en hij in paniek naar de hooizolder vluchtte. Dan kon de hele boerderij in vlammen opgaan.
Overigens bestaat er nog een merkwaardig verhaal over de naam Los Hoes. Volgens sommigen zou los betekenen dat de boerderij niet vast op de grond stond. De houten gebinten rustten immers op grote veldkeien en konden worden gedemonteerd. De boerderij zou daardoor verplaatsbaar zijn geweest en zelfs als roerend goed zijn beschouwd, zodat men minder belasting hoefde te betalen.
Een mooi verhaal. Maar het klopt niet.
Archeologisch onderzoek laat zien dat de Twentse boerenerven al sinds het midden van de dertiende eeuw grotendeels op dezelfde plaatsen liggen. De boerderijen werden wel verbouwd of opnieuw opgebouwd, maar niet voortdurend verplaatst om de belasting te ontlopen.
Kijk nog eens naar die grote houten gebinten. Ze dragen al eeuwenlang het dak en vertellen het verhaal van een tijd waarin wonen, werken, slapen en het verzorgen van dieren allemaal in dezelfde ruimte plaatsvonden.
En wanneer je straks weer buiten staat, bedenk dan eens hoe het hier op een koude winteravond moet zijn geweest. Het vuur knetterde, de koeien herkauwden hun voer, ergens knorde een varken en boven je hoofd scharrelde misschien een kat over de balken.
Gezellig? Misschien wel.
Maar een beetje privacy was er niet bij.
Welkom in het Los Hoes.
In het Twents betekent hoes huis en los betekent onder andere open. Een Los Hoes is dus een open huis, waarin mensen en dieren samen onder één dak leefden. En dat was eeuwenlang heel gewoon in Twente.
Dit Los Hoes dateert uit 1664. Dat weten we heel precies dankzij een opschrift boven de grote toegangsdeuren, de niendeur.
Op 6 april van dat jaar gaven Lambert te Gronvelt en zijn vrouw Tryne een richtersmoal. Een feestelijke maaltijd voor alle noabers, de buren die hadden geholpen bij het oprichten van de zware houten gebinten. Want zo'n boerderij bouwen, dat deed je niet alleen. Daar had je de hele buurt voor nodig.
En die hulp werd niet met geld betaald, maar met wederdiensten, eten en drinken. Dat was noaberschap. Je hielp elkaar wanneer dat nodig was. En de volgende keer stond jij bij de buurman op het erf.
Kijk binnen maar eens goed rond. Als je met je rug naar de grote niendeur staat, zie je links de koeienstal. Rechts stond het varken. Daarnaast bevond zich de weefkamer, met daarachter de melkkamer. En aan de linkerkant waren de bedsteden waarin het gezin sliep.
Dat slapen ging trouwens anders dan tegenwoordig. De bedsteden waren kort en men sliep vaak half rechtop. Volgens een oude opvatting was plat op de rug slapen gevaarlijk. Men dacht dat het bloed dan naar het hoofd zou stromen, met alle gevolgen van dien. Bovendien kon een wat rechtere houding het ademhalen vergemakkelijken.
Midden in de boerderij brandde het losse vuur. Een open vuur zonder schoorsteen. De rook steeg op en trok langzaam door het dak naar buiten. Dat klinkt misschien ongezond, en dat was het natuurlijk ook. Maar die rook had een onverwacht voordeel.
Boven de woonruimte lag de oogst opgeslagen. De zolder bestond uit sleeten, lange, dunne boomstammetjes die naast elkaar lagen. De rook trok tussen die stammetjes door en hielp insecten in het opgeslagen graan te bestrijden.
Zo had zelfs die rook nog een nuttige functie. Al zullen de bewoners daar met tranende ogen niet altijd even gelukkig mee zijn geweest.
En dan was er nog de kat.
Die was onmisbaar om muizen en ratten uit de graanvoorraad te houden. Maar een kat kon ook overal komen, zelfs boven op de balken. Vandaar de Twentse bijnaam balknhaas.
Voor het slapengaan werd daarom een vuurkorf over het nog smeulende vuur geplaatst. Want stel je voor dat de kat door het vuur liep, zijn vacht vlam vatte en hij in paniek naar de hooizolder vluchtte. Dan kon de hele boerderij in vlammen opgaan.
Overigens bestaat er nog een merkwaardig verhaal over de naam Los Hoes. Volgens sommigen zou los betekenen dat de boerderij niet vast op de grond stond. De houten gebinten rustten immers op grote veldkeien en konden worden gedemonteerd. De boerderij zou daardoor verplaatsbaar zijn geweest en zelfs als roerend goed zijn beschouwd, zodat men minder belasting hoefde te betalen.
Een mooi verhaal. Maar het klopt niet.
Archeologisch onderzoek laat zien dat de Twentse boerenerven al sinds het midden van de dertiende eeuw grotendeels op dezelfde plaatsen liggen. De boerderijen werden wel verbouwd of opnieuw opgebouwd, maar niet voortdurend verplaatst om de belasting te ontlopen.
Kijk nog eens naar die grote houten gebinten. Ze dragen al eeuwenlang het dak en vertellen het verhaal van een tijd waarin wonen, werken, slapen en het verzorgen van dieren allemaal in dezelfde ruimte plaatsvonden.
En wanneer je straks weer buiten staat, bedenk dan eens hoe het hier op een koude winteravond moet zijn geweest. Het vuur knetterde, de koeien herkauwden hun voer, ergens knorde een varken en boven je hoofd scharrelde misschien een kat over de balken.
Gezellig? Misschien wel.
Maar een beetje privacy was er niet bij.
Los Hoes- Interieur
Luister en lees
Luister en lees
Los Hoes- Interieur
Rond het losse vuur vertelde men elkaar ’s avonds spannende verhalen, sagen. Vertelsels waarin het bovennatuurlijke voorkomt. Van Héémannekes tot de Kardoeshond.
Als er een ‘Todde’, of een ‘ Kiepenkerl ‘, een marskramer, voorbij kwam, dan werden de nieuwtjes ‘van vuur tot vuur’ doorverteld. Het ging als een lopend vuurtje het dorp rond. De Todden woonden tot zo’n 50 kilometer over de grens in Duitsland, ze kwamen uit Oldenburg, Mettingen, en zelfs Münster. Beroemd waren twee broers Carl en August Brenninkmeijer :
C & A en de familie Peek en Cloppenburg. Deze Todden verkochten van alles : voornamelijk textiel. Men zei dat; mocht er op de wereld een plek zijn waar nog geen Todde geweest was, deze plek waarschijnlijk ook niet de moeite van de reis waard was om te bezoeken. De Todden kochten bij de huiswevers het linnen in rollen op. Ze wisten precies waar de goede wevers woonden en bij dezen kochten ze in het voorjaar de rollen linnen op die ze in het najaar hadden besteld om ze elders weer te verkopen. Het was een ware kunst het linnen in strakke sierlijke rollen op te rollen. Deze linnen rollen, ‘dookrollen’ werden in het ’ kamnet ‘ (kabinet) bewaard. Deze linnenkast bij bijzondere gelegenheden uitgestald om de rijkdom te tonen. Waren de rollen niet breed genoeg voor de kast dan werd er nog wel eens, uit het zicht, een houtblokje achter gezet, om het meer te laten lijken. De rollen werden ook vaak geschonken. Wie een plaatsje ‘in het kamnet hef’, heeft een bevoorrechte positie bij die bepaalde familie. ’t Linnen kon door inwerking van vocht bederven, verspochten . De kwaliteit moest je dan ook overdag bij daglicht keuren. ‘Linnen en vrouwleu mu’j nich bie de laamp opdoon’.
Naast het kamnet staat de spinde, de voorraadkast. Op de bovenste plank werd het beste en lekkerste eten bewaard.. Boven het vuur hangt de ‘ haol’ , ofwel het hangijzer. Hier hangt de ketel aan om water te koken of een steun om de koekenpan op te zetten. Het hete hangijzer kennen we allemaal daar kom je liever niet aan. Het laatste werkje van de week voor de meid, voordat ze vrij was, was het schoonmaken van de haal. Ze kon dan aan de haal gaan.
Los Hoes - Bedstede, goastok
Luister en lees
Luister en lees
Los Hoes - Bedstede, goastok
De boer en de boerin sliepen in de bedstede het dichtst bij het vee. De andere bedstede was voor de kinderen. In een bedstede konden wel vier kleine kinderen slapen. Twee met het hoofd aan de ene zijde en twee met het hoofd aan de andere zijde. De knecht en de meid sliepen op de lage zoldering, de hiel. Waren er veel kinderen dan werd er ook weleens onder de bedstede van de ouders een bedje of grote lade gemaakt, hier sliep dan het ondergeschoven kindje.
Vlak bij of in zijn bedstede had de boer zijn goastok. Een prachtige wandelstok waarmee hij kon gaan, goan en het gevaar van zich af kon slaan, sloan. De goastok wordt door de natuur gemaakt . Wikkel een kamperfoelie om een tak en laat beiden groeien. Kap de tak als hij groot genoeg is en verwijder de kamperfoelie en zet er een ronde knop op.
Een mooi verhaal over een goastok is dat van Gait. Gait was voor de duvel niet bang en dat zei hij te pas en te onpas. Je kon Gait niet tegenkomen of hij zei: ‘ik ben voor de duvel niet bang’. Gaits zuster was uitgenodigd voor een spinvisiet in Vasse en Gait moest het spinnewiel dragen. Marietje was er ook en het was erg gezellig. Maar gedurende de spinvisiet werd het weer slechter en slechter. Er kwam een geweldig donderschoer, een onweer, aan. Het weer werd zelfs zo slecht dat de boerin zei ; Jong’s jullie mogen wel blijven slapen. Dan is het écht slecht weer.
Maar Gait.. Gait was voor de duuvel niet bang zeiden zijn kameraden, dus hij kon wel naar huis. Gait kan hier niet onderuit, hij wil zich niet laten kennen. Hij pakt zijn goastok, en gaat op pad door regen en onweer. Op de deel vinden zijn kameraden een koeienhuid en een koeienschedel en ze besluiten Gait een lesje te leren. Zijn beste vriend slaat de huid om en zet de schedel op. Hij verstopt zich langs de landweg in de sloot. Gait komt voorbij met zijn goastok, een bliksemflits verlicht het veld en zijn vriend springt op: “Booh Gait ik ben de duuvel”.
Gait schrikt zich een ongeluk, maar bedenkt zich geen moment. Hij pakt zijn goastok en slaat de duuvel recht tussen de ogen. Het volgende moment is het weer donker en de duuvel is verdwenen. Gait voelt zich een hele kerel en loopt fluitend door de regen terug naar huis. De volgende dag komt hij zijn kameraden tegen in de stad en vol trots vertelt hij van zijn brave daad. Daarop gaan de kameraden zoeken en vinden in de sloot Gaits beste kameraad met een gigantische bult op z’n kop. Volgens het verhaal is Gait nooit meer op spinvisiet gevraagd.
Zo zie je maar weer; voor de duuvel hoef je niet bang te zijn : je moet er alleen niet over opscheppen.
