Los Hoes

Stel je eens voor. Je woont met je hele gezin in een boerderij. De koeien staan een paar meter verderop, het varken knort aan de andere kant en midden in huis brandt een open vuur. Geen muren tussen mens en dier. Geen schoorsteen. En geen verwarming, behalve dat ene vuur.
Welkom in het Los Hoes.
In het Twents betekent hoes huis en los betekent onder andere open. Een Los Hoes is dus een open huis, waarin mensen en dieren samen onder één dak leefden. En dat was eeuwenlang heel gewoon in Twente.
Dit Los Hoes dateert uit 1664. Dat weten we heel precies dankzij een opschrift boven de grote toegangsdeuren, de niendeur.
Op 6 april van dat jaar gaven Lambert te Gronvelt en zijn vrouw Tryne een richtersmoal. Een feestelijke maaltijd voor alle noabers, de buren die hadden geholpen bij het oprichten van de zware houten gebinten. Want zo'n boerderij bouwen, dat deed je niet alleen. Daar had je de hele buurt voor nodig.
En die hulp werd niet met geld betaald, maar met wederdiensten, eten en drinken. Dat was noaberschap. Je hielp elkaar wanneer dat nodig was. En de volgende keer stond jij bij de buurman op het erf.
Kijk binnen maar eens goed rond. Als je met je rug naar de grote niendeur staat, zie je links de koeienstal. Rechts stond het varken. Daarnaast bevond zich de weefkamer, met daarachter de melkkamer. En aan de linkerkant waren de bedsteden waarin het gezin sliep.
Dat slapen ging trouwens anders dan tegenwoordig. De bedsteden waren kort en men sliep vaak half rechtop. Volgens een oude opvatting was plat op de rug slapen gevaarlijk. Men dacht dat het bloed dan naar het hoofd zou stromen, met alle gevolgen van dien. Bovendien kon een wat rechtere houding het ademhalen vergemakkelijken.
Midden in de boerderij brandde het losse vuur. Een open vuur zonder schoorsteen. De rook steeg op en trok langzaam door het dak naar buiten. Dat klinkt misschien ongezond, en dat was het natuurlijk ook. Maar die rook had een onverwacht voordeel.
Boven de woonruimte lag de oogst opgeslagen. De zolder bestond uit sleeten, lange, dunne boomstammetjes die naast elkaar lagen. De rook trok tussen die stammetjes door en hielp insecten in het opgeslagen graan te bestrijden.
Zo had zelfs die rook nog een nuttige functie. Al zullen de bewoners daar met tranende ogen niet altijd even gelukkig mee zijn geweest.
En dan was er nog de kat.
Die was onmisbaar om muizen en ratten uit de graanvoorraad te houden. Maar een kat kon ook overal komen, zelfs boven op de balken. Vandaar de Twentse bijnaam balknhaas.
Voor het slapengaan werd daarom een vuurkorf over het nog smeulende vuur geplaatst. Want stel je voor dat de kat door het vuur liep, zijn vacht vlam vatte en hij in paniek naar de hooizolder vluchtte. Dan kon de hele boerderij in vlammen opgaan.
Overigens bestaat er nog een merkwaardig verhaal over de naam Los Hoes. Volgens sommigen zou los betekenen dat de boerderij niet vast op de grond stond. De houten gebinten rustten immers op grote veldkeien en konden worden gedemonteerd. De boerderij zou daardoor verplaatsbaar zijn geweest en zelfs als roerend goed zijn beschouwd, zodat men minder belasting hoefde te betalen.
Een mooi verhaal. Maar het klopt niet.
Archeologisch onderzoek laat zien dat de Twentse boerenerven al sinds het midden van de dertiende eeuw grotendeels op dezelfde plaatsen liggen. De boerderijen werden wel verbouwd of opnieuw opgebouwd, maar niet voortdurend verplaatst om de belasting te ontlopen.
Kijk nog eens naar die grote houten gebinten. Ze dragen al eeuwenlang het dak en vertellen het verhaal van een tijd waarin wonen, werken, slapen en het verzorgen van dieren allemaal in dezelfde ruimte plaatsvonden.
En wanneer je straks weer buiten staat, bedenk dan eens hoe het hier op een koude winteravond moet zijn geweest. Het vuur knetterde, de koeien herkauwden hun voer, ergens knorde een varken en boven je hoofd scharrelde misschien een kat over de balken.
Gezellig? Misschien wel.
Maar een beetje privacy was er niet bij.

Leu, kom d'rin, dan kuj d'roet kieken!
Of, voor wie het Twents nog niet helemaal machtig is: mensen, kom binnen, dan kun je naar buiten kijken!
Welkom in het Openluchtmuseum Ootmarsum. Een museum waar je niet alleen naar oude gebouwen kijkt, maar waar achter iedere deur een verhaal schuilgaat. Over de mensen die hier woonden, hoe ze werkten, wat ze aten en hoe ze sliepen. Over hun gewoonten, hun geloof, hun taal en hun dagelijks bestaan.
Het zijn verhalen over boeren en burgers, over ridders en baronnen, over bisschoppen en bestuurders. Over armoede en rijkdom, over oorlog en vrede. Maar ook over heel gewone dingen. Hoe bakte je vroeger brood? Waar sliep je als je met twaalf kinderen in een kleine boerderij woonde? En waarom had een boer eigenlijk zoveel verschillende schuren nodig?
Dit is het verhaal van Twente. Het land van de oude Tubanten. Het land van Heeren en Boeren. Een streek waar het leven eeuwenlang werd bepaald door de landbouw, maar waar ook handel, ambachten en later de textielindustrie hun sporen hebben achtergelaten.
En dan is er natuurlijk de taal. Want in Twente sprak men niet zomaar Nederlands. Hier sprak men Twents, een variant van het Nedersaksisch. Een taal die niet alleen in Oost-Nederland wordt gesproken, maar verwant is aan de streektalen in een groot deel van Noord-Duitsland. In de middeleeuwen speelde het Middelnederduits zelfs een belangrijke rol als handels- en schrijftaal van de Hanze.
Het Nedersaksisch is tegenwoordig officieel erkend als regionale taal. Maar het aantal mensen dat het dagelijks spreekt, neemt af. Vooral onder jongeren. Gelukkig groeit ook de belangstelling weer. Want met een taal verdwijnen niet alleen woorden, maar ook verhalen, humor en een heel eigen manier om naar de wereld te kijken.
Neem nou het woord gieteling. Dat is gewoon een merel. En een kateeker? Dat is een eekhoorntje. Misschien zie je er straks wel eentje tussen de bomen. En als je onderweg iemand good goan hoort zeggen, dan wenst die je een goede reis. Ook al hoef je vandaag niet zo ver.
In dit museum ontdek je hoe onze voorouders leefden. Niet alleen door te kijken, maar ook door te luisteren. Bij de gebouwen vind je verhalen en filmpjes die je meenemen naar het Twente van vroeger. Soms leerzaam, soms verrassend en af en toe met een glimlach.
Want geschiedenis hoeft niet stoffig te zijn. Het gaat uiteindelijk over mensen zoals wij. Mensen die liefhadden, ruzie maakten, hard werkten, feestvierden en probeerden er het beste van te maken. Alleen hadden ze wat minder gemak dan wij tegenwoordig.
Dus neem rustig de tijd. Wandel over het terrein, kijk eens binnen in de oude gebouwen en ontdek de verhalen die hier bewaard zijn gebleven.
En wie weet begrijp je na afloop niet alleen wat beter hoe onze voorouders leefden, maar ook waarom wij Twentenaren zijn zoals we zijn.
Leu, vul plezeer. En good goan!

Kijk eens wie hier wonen! Een paar van de meest kleurrijke bewoners van het Openluchtmuseum: de pauwen. Ze hebben hun eigen onderkomen, met een ruime buitenren. En die is enkele jaren geleden helemaal opnieuw opgebouwd.
De pauw is een bijzondere vogel. Vooral het mannetje. Dat heeft een schitterend verenkleed met lange, kleurrijke sierveren. En als hij indruk wil maken op een vrouwtje, zet hij die veren wijd uit als een enorme waaier. Dat noemen we pronken. En pronken, dat kan een pauw als de beste.
Het vrouwtje, de pauwin, ziet er een stuk bescheidener uit. Zij heeft geen indrukwekkende sleep met sierveren, maar dat heeft een goede reden. Met haar onopvallende kleuren valt ze veel minder op wanneer ze op haar eieren zit te broeden.
En wist je dat die prachtige pauwenstaart eigenlijk geen echte staart is? De lange veren groeien op de rug, vlak vóór de staart. De echte staartveren zitten eronder en helpen de grote waaier overeind te houden. De natuur heeft er goed over nagedacht.
Maar mooi zijn is niet alles. Want wie denkt dat zo'n elegante vogel ook prachtig kan zingen, komt bedrogen uit. De roep van een pauw klinkt eerder als een luide, schorre schreeuw. En die kan behoorlijk ver dragen. Vooral in de paartijd laten de mannetjes graag van zich horen.
Pauwen kunnen trouwens ook vliegen. Niet bijzonder ver, maar wel hoog genoeg om bijvoorbeeld in een boom te overnachten. Dat doen ze van nature om veilig te zijn voor roofdieren. Je zou het niet verwachten van een vogel die zo'n enorme verenpracht met zich meesleept.
Oorspronkelijk komen de bekende blauwe pauwen uit Zuid-Azië, vooral uit India. Al eeuwenlang worden ze ook in Europa gehouden, onder andere bij kastelen, buitenplaatsen en op grote erven. Niet vanwege hun eieren of hun vlees, maar vooral vanwege hun schoonheid.
En zo hebben ook deze pauwen hun eigen plekje gekregen in het museum. Ze blijven in hun ruime ren, waar je ze rustig kunt bewonderen. Misschien heb je geluk en spreidt het mannetje zijn prachtige veren.
En doet hij dat niet? Ach, dan heeft hij vandaag blijkbaar geen behoefte aan bewondering. Ook een pauw heeft weleens een vrije dag.

Een klein huisje, met een bijzonder verhaal. Want hier woonde vroeger geen gewoon boerengezin, maar een vrouw die in Twente een belangrijke rol speelde: een klöpke.
Klöpkes, ook wel kloppen genoemd, waren katholieke vrouwen die hun leven aan het geloof wijdden. Ze leefden als een soort nonnen, maar zonder klooster. Ze bleven ongehuwd, leefden kuis en droegen vaak herkenbare, eenvoudige kleding. Maar anders dan kloosterzusters woonden ze gewoon tussen de mensen.
Hun geschiedenis gaat terug tot de tijd waarin de katholieke godsdienst in de Republiek niet meer openlijk mocht worden uitgeoefend. Kerken kwamen in protestantse handen en katholieken moesten hun missen op verborgen plaatsen houden. En daar kwamen de klöpkes in beeld.
Volgens de overlevering trokken ze langs de huizen van katholieke gezinnen. Ze klopten op ramen en deuren om te vertellen waar en wanneer er weer een mis zou worden opgedragen. Of hun naam werkelijk van dat kloppen afkomstig is, weten we niet zeker. Maar het is wel een mooi verhaal.
De klöpkes waren veel meer dan boodschappers. Ze hielpen bij de geloofsopvoeding van kinderen, verzorgden zieken en ondersteunden gezinnen die het moeilijk hadden. Ze vormden een belangrijke verbinding tussen de pastoor en de katholieke gemeenschap. En omdat ze overal kwamen, wisten ze vaak precies wat er in het dorp speelde.
Dit Klöpkeshoes is een reconstructie naar het voorbeeld van de Mariakloese uit Noord-Deurningen. De gevelsteen met de woorden Soli Deo Gloria, alleen aan God de eer, en het jaartal 1684, was oorspronkelijk afkomstig van een klöpkeshoes op het erf Jonkman in Deurningen.
Een klöpke had weliswaar aanzien, maar leefde meestal heel eenvoudig. Soms had ze niet meer dan een kamertje met een bedstede bij familie in huis. Soms woonde ze in een klein huisje, zoals dit, dat tegen een boerderij of stal kon zijn aangebouwd. Voor een boer was het een eer om een klöpke onderdak te bieden. En wie weet leverde het ook nog een goed woordje op bij de hemelpoort.
Ook toen katholieken hun geloof weer vrijer konden uitoefenen, bleven de klöpkes nog lange tijd een vertrouwd verschijnsel in Twente. Ze hielpen de pastoor, hielden zich bezig met de opvoeding en bemoeiden zich met het wel en wee van de dorpsbewoners.
Maar niet iedereen was daar even blij mee. Want wie overal komt, hoort ook overal wat. En wie alles hoort, kan soms moeilijk zijn mond houden.
Daar hadden de Twentenaren een prachtig gezegde voor:
Ne klop is nen heilige in de keark, ne klappei op de stroat, en nen duuvel in hoes.
Oftewel: een heilige in de kerk, een roddeltante op straat en een duivel in huis.
En er was nog zo'n uitspraak:
Woar ne klop in hoes is, zit den duuvel op 'n schosteen.
Waar een klöpke in huis is, zit de duivel op de schoorsteen.
Dat klinkt niet bepaald als een compliment. Maar het laat wel zien hoeveel invloed deze vrouwen hadden. Ze waren een steun voor velen, maar konden ook behoorlijk streng zijn. En ze hielden niet alleen de kinderen in de gaten. Ook de volwassenen moesten soms oppassen.
Zo vertelt dit kleine huisje het verhaal van vrouwen die zonder officiële kerkelijke functie toch een grote rol speelden in het dagelijks leven. Vrouwen met overtuiging, zelfstandigheid en soms een behoorlijk scherpe tong.
En mocht je denken dat er vroeger in Twente weinig geroddeld werd... dan heb je blijkbaar nog nooit van de klöpkes gehoord.

Een boerderij midden in de stad? Jazeker! Deze stadsboerderij stond vroeger aan de wal in Ootmarsum en werd bewoond door de familie Eppink. Het was een zogenaamd Los Hoes, een boerderij waar mensen en dieren oorspronkelijk onder één dak leefden.
En die naam Eppink? Die vertelt ook nog iets. In het Nedersaksisch betekent de uitgang ink of ing bij veel oude familienamen zoiets als ‘afstammeling van’. Eppink betekent dus: zoon van Eppe. En Geerdink? Precies, zoon van Geerd. Zo dragen heel wat families in Twente hun geschiedenis gewoon in hun achternaam mee.
In de jaren zeventig werd de boerderij door vrijwilligers zorgvuldig afgebroken en hier op het museumterrein weer opgebouwd. Daarbij werd zoveel mogelijk van het oorspronkelijke bouwmateriaal hergebruikt. Dat gebeurde trouwens met bijna alle historische gebouwen op dit terrein. Het museum is dus eigenlijk een verzameling verhuisde gebouwen. En dat zonder verhuisdozen.
Van de oorspronkelijke indeling van de Eppinkschuur is binnen niet veel meer te herkennen. Maar aan de buitenkant kun je nog goed zien dat het ooit een boerderij was. Kijk maar eens naar die grote dubbele deuren. Daarachter lag vroeger de deel, de werkvloer van de boerderij.
Midden tussen die deuren stond een houten paal, de stiepel. Die kon je eruit halen, zodat er een brede doorgang ontstond. Breed genoeg om met een volle boerenwagen naar binnen te rijden. Daar werd de oogst vervolgens op zolder opgeslagen. Handig bedacht, want zo hoefde de boer zijn oogst niet eerst buiten uit te laden.
En zo vertelt deze oude stadsboerderij nog altijd iets over het leven in Ootmarsum. Een tijd waarin wonen, werken en boeren heel vanzelfsprekend bij elkaar hoorden. Zelfs midden in de stad.

Dit gebouw stond vroeger aan de Markt in Ootmarsum, vlak bij het Kerkplein. Het heeft heel wat bewoners gekend, maar voor ons verhaal gaan we nog wat verder terug in de tijd. Naar het Ootmarsum van de machtige heren, toen niet iedereen evenveel te vertellen had.
Vrijheid, gelijkheid en broederschap. Mooie woorden, waar de burgers aan het einde van de achttiende eeuw graag over spraken. Maar wie dacht dat daarmee iedereen evenveel te vertellen had, kwam bedrogen uit.
Want in Ootmarsum woonde een man die zich van al die mooie woorden weinig aantrok. Zijn naam alleen al was indrukwekkend: baron Sigismund Vincent Gustaaf Lodewijk van Heiden-Hompesch tot Ootmarsum. Rijksgraaf, drost van Twente en Salland, en voogd van de stadhouder, de prins van Oranje.
Zijn tegenstanders noemden hem de Colossus. En dat was niet zonder reden. Kolossaal van gestalte, maar ook kolossaal in zijn machtsvertoon.
Het prachtige Huis Ootmarsum was slechts één van zijn vele bezittingen. Rondom het kasteel had hij een waar lusthof laten aanleggen. Met een wildbaan, visvijvers en een schitterende koepeltuin, compleet met een fontein waarop de mythologische figuur Arion was afgebeeld.
Hier woonde iemand die wist wat macht betekende. En die er ook graag gebruik van maakte.
Geliefd was hij bepaald niet. Samen met zijn neef, die drost van Vollenhove was, had hij een enorme invloed op het bestuur van Overijssel. Een burgemeester van Zwolle schreef destijds dat dit gebeurde tot groot ongenoegen van hare burgers.
De drost zou zijn macht openlijk hebben misbruikt. De bevolking was zo bang voor hem dat er zelfs na zijn dood nog de meest wonderlijke verhalen over hem werden verteld.
Zo zou Sigismund op een mooie zomerdag een beroerte hebben gekregen, terwijl hij bij zijn vijvers stond te vissen. Hij overleed, en diezelfde avond werd zijn lichaam in een loden kist naar de kerk gebracht.
En toen gebeurde er volgens de overlevering iets merkwaardigs.
De volgende ochtend zouden alle bomen langs de route hun bladeren hebben verloren. Midden in de zomer. Alsof zelfs de natuur opgelucht ademhaalde.
Maar er ging nog een veel duisterder verhaal rond.
Omstreeks 1780 zou de drost, gedreven door godsdienstige ijver, opdracht hebben gegeven een katholieke priester te vermoorden. Katholieken mochten hun geloof in die tijd slechts onder beperkingen uitoefenen. Maar deze priester had het gewaagd om in het openbaar te preken.
Volgens de overlevering sprak de priester vlak voor zijn dood een vloek uit over het kasteel en zijn bewoners:
Van dit trotse huis zal geen steen op de andere blijven.
Of het werkelijk zo is gebeurd, weten we niet. Maar het vervolg van het verhaal is opmerkelijk.
In 1820, ongeveer veertig jaar later, werd Huis Ootmarsum afgebroken. Steen voor steen.
Van het eens zo machtige kasteel bleef uiteindelijk vrijwel niets over.
En van die gevreesde drost? Die leeft vooral nog voort in de verhalen.
Misschien is dat wel de grootste ironie. Een man die tijdens zijn leven zoveel macht bezat, kon uiteindelijk niet voorkomen dat zijn eigen wereld verdween.

Een boer had vroeger niet alleen een boerderij nodig, maar ook een schuur. Liefst een flinke. Want waar moest hij anders al zijn gereedschap, wagens en andere spullen laten? Een boer gooide niet gauw iets weg. Je wist immers nooit wanneer het nog eens van pas kon komen.
Deze boerderijschuur, ook wel werktuigschuur genoemd, is gebouwd in de traditionele Twentse vakwerkstijl. Kijk maar naar de houten balken, de bakstenen muren en de grote dubbele deuren. Die moesten natuurlijk breed genoeg zijn om met een wagen naar binnen te kunnen.
Tegenwoordig heeft de schuur een heel andere functie. Hier vinden de geiten van het museum hun onderkomen. En die hebben het er best naar hun zin. Ze hoeven niet meer te helpen op het land, en over hun kost en inwoning hoor je ze niet klagen.
Maar eens in de twee jaar gebeurt hier iets bijzonders. Dan verandert deze eenvoudige schuur in de stal van Bethlehem. Tijdens het grote kerstspel van het museum vinden Maria en Jozef hier onderdak, met het kindje Jezus in de kribbe. Een gebeurtenis die duizenden bezoekers naar Ootmarsum trekt.
En eigenlijk is dat heel passend. Want waar kun je het kerstverhaal beter vertellen dan in een eenvoudige boerenschuur? Geen paleis, geen luxe. Alleen wat stro, een paar dieren en een pasgeboren kind. Soms heb je niet veel nodig om een bijzonder verhaal te vertellen.

Stap eens binnen in het Koetshuis. Hier staan zes prachtige koetsen, compleet met levensgrote paarden en mensen in kleding van vroeger. Het lijkt wel alsof de koetsier ieder moment de teugels kan pakken en kan vertrekken.
Tweehonderd jaar geleden was reizen een heel ander verhaal dan tegenwoordig. Geen auto's, geen bussen en geen treinen die je overal naartoe brachten. Wie een flinke afstand moest afleggen, ging te voet, te paard of met een koets. En dat laatste was lang niet voor iedereen weggelegd.
De wegen waren vaak niet meer dan zandpaden. Bij droog weer stoffig, bij regen veranderden ze in modderige sporen. Een reis die tegenwoordig een uurtje duurt, kon toen gemakkelijk een hele dag kosten. En onderweg moest je maar hopen dat je niet met een wiel in een diepe kuil terechtkwam.
Voor de koets had je natuurlijk paarden nodig. Op de boerderij waren dat vaak stevige werkpaarden, zoals de Belgische trekpaarden, die in Twente Belsen werden genoemd. Voor het trekken van een rijtuig gebruikte men liever wat lichtere, snellere paarden.
En dan moest zo'n paard ook nog worden aangespannen. Met een tuig, leidsels, riemen en gespen. Dat was een heel karwei. En wie daarbij de zaken verkeerd aanpakte, kreeg misschien wel te horen: Je moet het paard niet achter de wagen spannen! Een uitdrukking die we nog altijd gebruiken wanneer iemand de dingen in de verkeerde volgorde doet.
Maar niet iedere koets was hetzelfde. Voor ieder doel bestond wel een ander rijtuig.
Neem bijvoorbeeld de huifkar, ook wel zeilwagen genoemd. Daarmee werden goederen en voorraden vervoerd, bijvoorbeeld van en naar de markt. En bij bijzondere gelegenheden, zoals een bruiloft, werd de wagen feestelijk versierd met papieren roosjes. Dan was het ineens geen gewone boerenwagen meer, maar een feestelijk vervoermiddel.
De sjees was een heel ander rijtuig. Klein, licht en met twee grote wielen. Er was plaats voor twee personen. Een elegant vervoermiddel, waarmee je heel wat sneller vooruitkwam dan met een zware boerenwagen.
En dan de landauer. Dat was pas een deftig rijtuig! Een comfortabele koets met een kap die kon worden neergeklapt. Bij mooi weer reed je open, zodat iedereen kon zien wie er voorbij kwam. En bij slecht weer ging de kap omhoog. Vooral welgestelde burgers lieten zich graag in zo'n rijtuig vervoeren.
Ook voor het kerkbezoek bestonden speciale rijtuigen. De kerkwagen was een kleine, gesloten koets waarmee je ook bij regenachtig weer netjes in je zondagse kleren bij de kerk kon aankomen. Want het zou toch jammer zijn als je op weg naar de mis al helemaal doorweekt raakte.
Wie zelf geen paard of koets bezat, was aangewezen op andere mogelijkheden. De postkoets vervoerde niet alleen brieven en pakketten, maar nam soms ook reizigers mee. Onderweg kon bij een herberg van paarden worden gewisseld. Zo ontstonden de eerste vormen van geregeld personenvervoer.
In de steden verschenen later de omnibussen, grote door paarden getrokken rijtuigen waarin meerdere mensen tegelijk konden reizen. En ook tegenwoordig kun je nog wel eens een grote paardenwagen tegenkomen, een Jan Plezier. Niet meer om op tijd op je werk te komen, maar voor een gezellig tochtje door stad, bos of heide.
Kijk nog eens rond in dit Koetshuis. Al die verschillende rijtuigen vertellen iets over de mensen die ermee reisden. De boer met zijn handelswaar, het bruidspaar op weg naar een feest, de deftige burger die graag gezien wilde worden en het gezin dat op zondag naar de kerk ging.
En bedenk dan eens hoeveel werk er bij zo'n rit kwam kijken. Paarden verzorgen, inspannen, de koets onderhouden en onderweg de weg zien te vinden. Even snel ergens naartoe gaan was er niet bij.
Tegenwoordig stappen we in de auto, drukken op een knop en rijden weg. Maar vroeger begon iedere reis met dezelfde vraag: Zijn de paarden al ingespannen?
En als het antwoord nee was, dan kon je voorlopig nog wel even blijven zitten.

Op een Twentse boerderij woonden vroeger heel wat meer dieren dan alleen koeien en paarden. Er liepen kippen rond, er waren konijnen en soms ook geiten. En al dat kleinvee moest natuurlijk ergens onderdak vinden. Daarvoor diende een veeschuur zoals deze.
Die dieren waren er niet alleen voor de gezelligheid. Ze leverden een belangrijke bijdrage aan het huishouden. De kippen zorgden voor verse eieren en af en toe voor een pannetje soep. Konijnen werden gehouden voor hun vlees en soms voor hun vacht. En een geit leverde melk, waarvan ook kaas gemaakt kon worden.
Vooral voor kleine boeren en gezinnen met weinig geld waren zulke dieren waardevol. Een koe was duur in aanschaf en onderhoud, maar een geit was veel gemakkelijker te houden. Niet voor niets werd de geit wel de koe van de arme man genoemd. Al zal de geit daar zelf anders over hebben gedacht.
Het verzorgen van de dieren was vaak een taak voor het hele gezin. De kinderen verzamelden de eieren, brachten voer en zorgden voor vers water. En wie dacht dat kippen gemakkelijk te houden waren, had waarschijnlijk nog nooit geprobeerd er eentje te vangen die daar geen zin in had.
Ook het mesten en schoonmaken van de hokken hoorde erbij. Want een veeschuur moest niet alleen beschutting bieden tegen regen, wind en kou, maar ook een gezonde plek zijn voor de dieren. En dat betekende regelmatig uitmesten. Een klusje waar de kinderen vermoedelijk wat minder enthousiast over waren.
Kijk eens naar deze kleine schuur, met zijn houten gevel en bakstenen muren. Het is een eenvoudig gebouw, maar het herinnert ons aan een tijd waarin bijna alles op de boerderij een functie had. Zelfs het kleinste dier droeg bij aan het dagelijks bestaan.
En de dieren zijn hier nog altijd te vinden. De geiten en konijnen hebben hun eigen onderkomen, maar de kippen nemen het met de grenzen van het museum niet zo nauw. Die scharrelen vrolijk over het hele terrein en wagen zich soms zelfs in de straten van Ootmarsum.
Een toegangsbewijs hebben ze niet nodig. En van sluitingstijden hebben ze blijkbaar ook nog nooit gehoord.

Een boer had vroeger heel wat te vervoeren. Mest naar het land, aardappelen naar de boerderij, hooi naar de schuur en natuurlijk de oogst van het veld. En dat allemaal zonder tractor of vrachtwagen. Daarvoor had hij zijn wagens. Van een eenvoudige kruiwagen tot een zware, door paarden getrokken oogstwagen.
Kijk maar eens naar de werktuigen en wagens die hier staan. De meeste hebben grote houten wielen, vaak met een ijzeren band eromheen. Sommige hebben twee wielen, andere vier. En bij veel wagens kon het voorste onderstel draaien, zodat de wagen ook een bocht kon maken. Wel zo handig, want een paard kun je moeilijk vragen om alleen maar rechtdoor te lopen.
De lange balken waarmee de paarden voor de wagen werden gespannen, noemen we de dissel of boom. En voor ieder karwei was er wel een andere wagen. Een mestkar voor de mest, een oogstwagen voor aardappelen en bieten, en een hooiwagen met hoge steunstokken om zoveel mogelijk hooi mee te nemen.
Maar je moest het natuurlijk niet overdrijven. Want wie zijn hooiwagen te hoog opstapelde, liep het risico onderweg de halve lading te verliezen. Vandaar die bekende uitdrukking: Je moet niet te veel hooi op je vork nemen. Een wijze les, die ook buiten de boerderij nog altijd van pas komt.
Het binnenhalen van de oogst was vroeger een hele gebeurtenis. Vaak hielp het hele gezin mee, van jong tot oud. De volle hooiwagens, de paarden en de mensen die op het land werkten, vormden een schilderachtig tafereel. Niet voor niets zijn ze op talloze oude schilderijen terug te vinden.
Maar in deze wagenschuur staan ook drie heel bijzondere wagens. Die worden maar één keer per jaar gebruikt. Met Pasen!
Dan komen de Poaskeerls in actie. Deze jonge mannen houden een eeuwenoude Ootmarsumse paastraditie in ere. Op paaszaterdag trekken drie grote, zware wagens, ieder voortgetrokken door twee sterke Belgische trekpaarden, de omgeving in om het hout voor het paasvuur op te halen.
En dat gebeurt niet bepaald onopvallend. De wagens worden zo hoog en breed met takken en hout beladen dat ze bij de terugtocht door het centrum van Ootmarsum soms bijna de huizen aan weerszijden van de straat raken. Een indrukwekkend gezicht, waar ieder jaar veel mensen op afkomen.
Onder het zingen van traditionele paasliederen wordt het hout naar de paasweide gebracht. Daar wordt het opgestapeld tot een grote brandstapel. En op eerste paasdag, 's avonds om acht uur, wordt het paasvuur ontstoken. Een eeuwenoude traditie die symbool staat voor het licht, de lente en het nieuwe leven.
En zo hebben deze oude boerenwagens een bijzonder tweede leven gekregen. Vroeger brachten ze de oogst van het land. Tegenwoordig helpen ze een van de mooiste tradities van Ootmarsum in stand te houden.
De rest van het jaar staan ze hier rustig te wachten. Maar zodra het Pasen wordt, mogen ze weer aan het werk. En dan wordt er bepaald niet te weinig hooi op de vork genomen. Al is het deze keer geen hooi, maar paashout.

Dit kleine huisje heeft iets bijzonders. Het is namelijk het enige gebouw op het museumterrein dat officieel een rijksmonument is. En dat is niet voor niets. De geschiedenis ervan gaat terug tot ongeveer 1450.
Ooit stond hier een watermolen. Geen papiermolen, zoals u hiernaast ziet, maar een korenmolen. Daar werd rogge gemalen, waarvan de mensen hun dagelijks brood bakten.
Het water kwam uit een grote molenkolk en viel van boven op het molenrad. Zo'n molen noemen we een bovenslagmolen. De kracht van het vallende water zette het rad in beweging, en daarmee de zware molenstenen.
Deze molen stond bekend als de voorste molen. Er was namelijk ook een achterste molen, bij de huidige vijvers achter het Commanderieplein. Beide hoorden bij het kasteel dat hier vroeger stond.
En dat kasteel had behoorlijk wat macht.
De boeren die grond van het kasteel pachtten, mochten hun rogge niet zomaar laten malen waar ze wilden. Ze moesten naar een van deze twee molens. Ook al was de vrije molen in de stad goedkoper. Dat noemde men een dwangmolen.
Wie vroeg opstond, had daarbij een voordeel. Want de boer die als eerste met zijn graan bij de molen aankwam, werd ook als eerste geholpen.
Vandaar het bekende gezegde: Wie het eerst komt, het eerst maalt.
In 1810 verkocht de drost het woonhuis. Veel later, in 1960, kwam het in handen van de gemeente. De korenmolen zelf was toen allang verdwenen. Die werd rond 1860 afgebroken.
Van het vroegere kasteelcomplex en het bijbehorende landgoed is dit kleine molenhuisje als enige gebouw overgebleven.
Een bescheiden huisje dus. Maar met een geschiedenis die veel groter is dan het gebouw zelf.

Stel je eens voor: het is winter, de weilanden zijn kaal en de koeien staan op stal. Maar eten moeten ze natuurlijk wel. Daarom moest de boer in de zomer een flinke voorraad hooi verzamelen. En waar liet je al dat hooi? In een hooiberg, of zoals ze hier ook wel zeggen, een kapberg.
Zo'n kapberg is eigenlijk een heel slim bouwwerk. Kijk maar eens naar de vier stevige houten palen. Die noemen we roeden. Daartussen hangt een groot dak, gedekt met riet. En het bijzondere is: dat dak kan omhoog en omlaag!
Was de hooiberg goed gevuld, dan ging het dak omhoog. Werd er in de winter steeds meer hooi weggehaald, dan liet de boer het dak langzaam zakken. Zo bleef het hooi beschermd tegen regen en sneeuw. Een verstelbaar dak dus. Zonder afstandsbediening, dat wel.
Bij deze kapberg zit aan iedere roede een zwengel met een staalkabel. Daarmee kan het zware dak worden versteld. Dat was vroeger een heel karwei, want het dak moest natuurlijk wel netjes recht blijven hangen.
Een volle hooiberg kon behoorlijk groot zijn. En als je daar iets in kwijtraakte, had je een probleem. Probeer maar eens een speld in een hooiberg te vinden. Die uitdrukking komt niet helemaal uit de lucht vallen.
Toen boeren later machines gingen gebruiken om hooi en stro in stevige, rechthoekige balen te persen, werden de traditionele hooibergen steeds minder nodig. Die balen kon je immers veel gemakkelijker in een schuur opstapelen.
Maar kijk nog eens naar dat dak. Eigenlijk is het een prachtig stukje boerenvernuft. Geen ingewikkelde techniek, maar een oplossing die eeuwenlang uitstekend heeft gewerkt. En dat allemaal om ervoor te zorgen dat de koeien 's winters wat te eten hadden.

Rond 1850 veranderde er nogal wat op het Twentse platteland. De oude Los Hoes-boerderijen, waar mensen en dieren samen in één grote ruimte leefden, maakten langzaam plaats voor een nieuw soort boerderij. Met aparte vertrekken voor mens en dier. Een hele vooruitgang, zou je zeggen.
Dit is de Heinenboer, de boerderij van een kleine keuterboer. Niet groot, maar voor die tijd behoorlijk modern. De boerin had een echt fornuis, een spoelkeuken met een waterpomp en er werd geslapen in een bed in plaats van een bedstede. En er was zelfs een toilet binnenshuis! Dat noemden ze heel toepasselijk het gemak. Je hoefde dus niet meer in weer en wind naar buiten als de nood hoog was.
Zo'n gemak was trouwens ook te vinden in de dodencel van Ootmarsum. Daar kon je, om het zo maar te zeggen, op je dooie gemak doen wat je moest doen.
Van alleen dat kleine boerenbedrijf kon het gezin waarschijnlijk niet rondkomen. Daarom verdiende de boer in de winter vermoedelijk wat bij met het maken van dokken. Dat waren proppen van stro die onder de dakpannen werden gestoken om regen en tocht buiten te houden. Een precies werkje, want een lekkend dak was bepaald geen pretje.
De boerin verdiende mogelijk wat extra geld met kantklossen. Dat was tijdrovend werk, maar mooi kant bracht geld op. En aan de knipmuts van een boerin kon je zien hoe welgesteld het gezin was. Hoe breder het kant, hoe rijker de boer. Of zoals men zei: wie het breed heeft, laat het breed hangen.
Maar stel je nu eens voor: in dit kleine huis woonden maar liefst twaalf kinderen! Dat was passen en meten. De oudere kinderen sliepen op de hiel, de lage zolder boven de veestallen, vlak onder de dakpannen. Wie geluk had, lag boven de koeien. Dan had je 's winters zowaar vloerverwarming. Gratis en voor niks.
Warm was het er overigens lang niet altijd. Vaak sliepen de kinderen gewoon met hun kleren aan. En als het buiten flink sneeuwde, kon de sneeuw door de kieren onder de pannen naar binnen waaien. Dan moest je 's morgens eerst de snee van de dekke slaan. De sneeuw van je dekens kloppen, voordat je aan de dag kon beginnen.
Dus ja, de Heinenboer was voor zijn tijd een moderne boerderij. Maar of wij er tegenwoordig met twaalf kinderen zouden willen wonen? Daar zou ik toch nog eens een nachtje over slapen. Liefst niet onder de dakpannen.

Een boer had vroeger geen schuur vol elektrische apparaten. Geen tractor met airconditioning, geen machines die met één druk op de knop het werk voor hem deden. Maar hij had wel gereedschap. Heel veel gereedschap. En voor bijna ieder karwei was er wel iets anders bedacht.
In deze schuur vind je een verzameling van kleinere landbouwwerktuigen. De schuur zelf is van recente datum, maar de werktuigen herinneren aan een tijd waarin het boerenwerk nog grotendeels met de hand of met behulp van paarden werd gedaan.
Kijk maar eens rond. Je ziet hier allerlei slimme constructies van hout en ijzer. Werktuigen om de grond te bewerken, om te zaaien, om onkruid te bestrijden en om de oogst binnen te halen. Sommige zijn eenvoudig, andere hebben een verrassend ingewikkeld mechaniek.
Want de boeren van vroeger waren misschien niet hoog opgeleid, maar dom waren ze bepaald niet. Ze bedachten steeds weer manieren om het zware werk wat gemakkelijker te maken. Een extra wiel, een hefboom, een paar tandwielen. Soms was een kleine verbetering al voldoende om uren werk te besparen.
Toch bleef het hard werken. Een akker omspitten, aardappelen rooien of het land onkruidvrij houden, dat ging niet vanzelf. Vaak hielp het hele gezin mee. En als de boer 's avonds moe thuiskwam, was dat niet omdat hij de hele dag achter een beeldscherm had gezeten.
Veel van deze werktuigen werden gemaakt of gerepareerd door de plaatselijke smid en wagenmaker. Ging er iets kapot, dan werd het niet zomaar weggegooid. Een gebroken steel kon worden vervangen en een verbogen stuk ijzer weer rechtgeslagen. Weggooien was zonde. Daarvoor had men veel te hard moeten werken om het te kunnen betalen.
In de loop van de twintigste eeuw veranderde de landbouw ingrijpend. Steeds meer werk werd overgenomen door machines. Eerst aangedreven door paarden, later door motoren en tractoren. Wat vroeger een hele dag kostte, kon soms in een paar uur worden gedaan.
En zo belandden veel van deze werktuigen uiteindelijk in de schuur. Niet omdat ze versleten waren, maar omdat er iets beters voor in de plaats kwam.
Kijk er nog maar eens goed naar. Achter ieder stuk gereedschap schuilt een slimme gedachte. En meestal ook een heleboel zweet.
Want één ding is zeker: vroeger hadden de boeren misschien minder machines, maar aan werk hadden ze bepaald geen gebrek.

Kijk eens naar dit gebouw. Het ziet er behoorlijk nieuw uit, nietwaar? Maar schijn bedriegt. Want binnen staat een houten geraamte dat al meer dan vijfhonderd jaar oud is! De zware balken, samen het gebint genoemd, stammen uit de veertiende of vijftiende eeuw. En die hebben in hun lange leven al heel wat meegemaakt.
Vroeger gooide men goede bouwmaterialen niet zomaar weg. Een stevig gebint kon gemakkelijk worden afgebroken en ergens anders weer worden opgebouwd. Zo hebben deze oude balken van 1969 tot 1997 deel uitgemaakt van het exclusieve restaurant De Wanne. En tegenwoordig dragen ze de Weemhof. Van restaurant naar museum. De balken zullen er niet wakker van liggen.
De naam Weemhof heeft trouwens een bijzondere oorsprong. Een weem of wheme was vroeger een pastorie, het huis van de geestelijke. Het woord gaat terug op een oude benaming voor kerkelijk bezit. Je komt het nog tegen in straatnamen en familienamen, zoals Oude Weme en Nieuwe Weme.
Binnen vind je wisselende tentoonstellingen en kun je een korte film bekijken die je kennis laat maken met het museum. Maar je ontdekt hier ook hoe een van de belangrijkste industrieën van Twente ooit begon: de textielindustrie.
Want voordat er grote textielfabrieken waren, werd er al volop gesponnen en geweven op de boerderijen. Vooral in de winter, wanneer er op het land minder werk was. Van vlas, dat de boeren vaak zelf verbouwden, werd garen gesponnen. En van dat garen werd op een weefgetouw linnen gemaakt. Een tijdrovend werkje, waar het hele gezin bij betrokken kon zijn.
Kijk maar eens naar het oude weefgetouw. Daarop werden honderden, soms duizenden draden naast elkaar gespannen. Dat waren de scheringdraden. Door daar steeds een draad dwars doorheen te voeren, de inslag, ontstond langzaam een stuk stof. Draadje voor draadje. En dat ging bepaald niet snel.
Ken je de uitdrukking op z'n elfendertigst? Daar bestaat een oude verklaring voor die met het weven te maken heeft. Bij een bepaalde manier van weven werden extra groepen draden gebruikt om een bijzonder fijne stof te maken. Dat kostte veel tijd. En zo zou de uitdrukking zijn ontstaan voor iemand die alles op zijn dooie gemak doet. Of die verklaring helemaal klopt, daarover zijn de taalgeleerden het niet eens. Maar bij zo'n weefgetouw kun je je er wel iets bij voorstellen.
In de Weemhof hangt ook een groot mozaïek van kunstenares Nel Klaassen. Het werd in 1952 aangebracht in de Twentse Textielschool in Enschede en kreeg in 2017 hier een nieuwe plek. Een herinnering aan de tijd waarin de textielindustrie aan duizenden Twentenaren werk bood.
En dan nog iets heel anders. Vroeger, als een boer iets te vieren had, bijvoorbeeld de geboorte van een kalf of veulen, kwam er nogal eens een borrel op tafel. Met rozijnen op brandewijn: boerenjongens. Een stevige traktatie, waar je het warm van kreeg. En daar hoefde de kachel niet eens voor aan.
Kon je de borrel niet meteen betalen, dan wilde de kastelein soms wel krediet geven. Hij kerfde met een mes een streepje in een houten stok om de schuld bij te houden. Dat was de kerfstok. En wie veel schulden had, had dus heel wat op zijn kerfstok. Een uitdrukking die we nog altijd gebruiken, al gaat het tegenwoordig meestal niet meer over onbetaalde borrels.
Zo vind je in de Weemhof een verzameling verhalen uit het Twentse verleden. Van eeuwenoude balken tot weefgetouwen en van de textielindustrie tot de borrel van de boer. En wie weet ontdek je tijdens je bezoek nog wel iets wat je helemaal niet verwacht had.

Er wordt weleens gezegd: Het Twentse land is gevormd door boerenhand.
En wie om zich heen kijkt, begrijpt waarom. De akkers, de weilanden, de houtwallen en de kronkelende zandwegen. Het lijkt allemaal zo vanzelfsprekend. Maar dat landschap is het resultaat van eeuwenlang ploegen, zaaien, maaien en oogsten.
In deze schuur staan de werktuigen waarmee de boeren dat werk vroeger deden. Sommige zijn eenvoudig, andere al behoorlijk vernuftig. Maar allemaal vertellen ze hetzelfde verhaal: het boerenleven was hard werken.
Neem het ploegen. Tegenwoordig trekt een tractor met gemak een grote ploeg door de akker. Vroeger liep de boer achter een houten ploeg, getrokken door een paard of een os. Urenlang. Voor na voor. En als het land eindelijk klaar was, moest er nog gezaaid worden.
Ook het oogsten gebeurde aanvankelijk helemaal met de hand. Met een sikkel of een zeis werd het graan gemaaid. Daarna werd het samengebonden tot schoven, op het land te drogen gezet en naar de boerderij gebracht. En dan moest het graan nog gedorst worden om de korrels uit de aren te krijgen.
Geen wonder dat de hele familie moest meehelpen. Van jong tot oud. Want als de oogst rijp was, kon je niet rustig wachten tot volgende week. Het weer bepaalde het werk.
Langzaam veranderde dat. Er kwamen machines die het maaien, dorsen en andere werkzaamheden gemakkelijker maakten. Eerst nog getrokken door paarden, later aangedreven door motoren en tractoren.
Wat vroeger dagen kostte, kon ineens in enkele uren. En tegenwoordig doet een grote maaidorser, een combine, het maaien en dorsen zelfs in één werkgang.
Maar de boeren veranderden niet alleen hun werktuigen. Ze veranderden ook het landschap.
Duizenden jaren geleden was een groot deel van Twente bedekt met bossen. De eerste landbouwers kapten en brandden stukken bos om akkers aan te leggen. Daar verbouwden ze hun graan. Wanneer de bodem na enkele jaren uitgeput raakte, zochten ze een nieuw stuk grond.
Op de verlaten akkers graasde het vee. Waar het bos niet meer terugkwam, ontstonden geleidelijk open landschappen en heidevelden. Zo veranderde de mens stap voor stap de natuur.
Later gingen boeren hun akkers steeds langer op dezelfde plek gebruiken. Vooral op de hoger gelegen zandgronden ontstonden grote, aaneengesloten akkercomplexen: de essen.
De lagere, vochtige gronden langs de beken waren geschikt als hooilanden. Daar werd het gras gemaaid en gedroogd om het vee in de winter te kunnen voeren.
Om de akkers en weilanden kwamen houtwallen en heggen. Die hielden het vee tegen, boden beschutting en leverden bovendien brandhout en gebruikshout.
En zo ontstond langzaam dat prachtige Twentse coulisselandschap. Een landschap waarin je steeds weer een nieuw doorkijkje krijgt, alsof je door de coulissen van een theater loopt.
Die afwisseling van akkers, weilanden, bomen en houtwallen bood ook ruimte aan allerlei planten en dieren. Het boerenland was daardoor lange tijd een bijzonder gevarieerd landschap.
Maar de ontwikkeling ging verder. Met de komst van grote landbouwmachines werden kleine akkers samengevoegd en verdwenen op veel plaatsen de houtwallen. De landbouw werd efficiënter, maar het landschap verloor daarmee ook een deel van zijn karakter.
Gelukkig is in Twente nog veel van dat oude landschap bewaard gebleven.
Kijk nog eens naar de werktuigen in deze schuur. Ze lijken misschien eenvoudig en ouderwets, maar ze vertellen het verhaal van een enorme ontwikkeling. Van de boer die met een paard en een houten ploeg zijn akker bewerkte, tot de moderne landbouw met machines die bijna alles kunnen.
En toch is er één ding niet veranderd.
Ook de modernste boer blijft afhankelijk van de grond, het weer en de seizoenen.
Want uiteindelijk heeft de natuur nog altijd het laatste woord.

Vroeger hoorde bij het Twentse landschap niet alleen de boerderij, maar ook de schaapskooi. Hier bracht de scheper, de schaapherder, zijn kudde onder voor de nacht. Vaak waren de schapen niet eens allemaal van dezelfde boer. De scheper hoedde de dieren van verschillende eigenaren, die samen één grote kudde vormden.
Overdag trok hij met zijn schapen het veld op. Zo noemden de Twentenaren de uitgestrekte gemeenschappelijke heidevelden. Rond 1800 bestond een groot deel van Twente uit heide en andere woeste gronden. De schapen hielden met hun gegraas de heide open en voorkwamen dat struiken en bomen overal de overhand kregen.
Zo'n scheper bracht heel wat uren door op de stille heide. En wie zoveel tijd alleen doorbrengt, heeft alle gelegenheid om na te denken. Of om verhalen te verzinnen. Want de heide was vroeger niet alleen het domein van de schapen. Er zouden ook heel andere wezens rondwaren. Grieze veulens, spookhazen, de hellehond... en natuurlijk de witte wieven.
Die witte wieven waren niet altijd de griezelige verschijningen die we tegenwoordig uit de volksverhalen kennen. Het woord wief betekende vroeger gewoon vrouw. En wit werd ook wel in verband gebracht met wijsheid en kennis. Volgens een oude uitleg waren witte wieven dus wijze vrouwen, die veel wisten van geneeskrachtige kruiden en hielpen bij geboorten. Werd er een koe ziek, dan wist zo'n vrouw misschien nog raad.
Maar in de loop der eeuwen veranderde hun reputatie. De wijze vrouw werd een geheimzinnig wezen. En uiteindelijk zelfs een gevaarlijke verschijning die je maar beter niet kon tegenkomen.
Volgens de verhalen woonden de witte wieven onder de grond, in oude grafheuvels. Daar hielden ze grote drinkgelagen en lokten ze nietsvermoedende jongemannen naar binnen. En wie eenmaal binnen was, kwam er misschien nooit meer uit.
Soms verlieten ze 's nachts hun schuilplaats om bij de boeren op bezoek te gaan. Zelfs de beschermende tekens op de gevel hielden hen niet altijd tegen. En waarvoor kwamen ze? Om het bier te stelen! Alsof de boeren zelf nog niet genoeg moeite hadden om hun voorraad op peil te houden.
Of die verhalen allemaal waar zijn? Ach, de scheper zal er vast het zijne van hebben gedacht. Maar als je vroeger in de schemering over de heide liep en er plotseling een witte nevel boven de grond verscheen, dan wist je het maar nooit.
Dus mocht je hier ooit een wit wief tegenkomen, wees dan voorzichtig. En vooral: ga niet zomaar mee als ze je uitnodigt voor een drankje.

Een tuffelkelder. Dat klinkt misschien wat vreemd, maar een tuffel is gewoon een aardappel. En aardappelen, die moesten vroeger ergens bewaard worden. Liefst een hele winter lang. Want een koelkast of diepvriezer had de boer natuurlijk niet.
Rond het midden van de achttiende eeuw begon de aardappel ook in Twente aan zijn opmars. Maar de boeren stonden er aanvankelijk nogal wantrouwig tegenover. De plant had giftige bessen en ook de groene delen waren niet eetbaar. En als de plant giftig was, waarom zou je dan de knollen onder de grond wel kunnen eten? Daar moest je toch eerst eens goed over nadenken.
Maar langzaam ontdekte men dat die knollen juist heel voedzaam waren. Bovendien kon de aardappel ook groeien op grond die voor andere gewassen minder geschikt was. En van een stuk land met aardappelen konden veel meer mensen eten dan van eenzelfde stuk land met graan. Dat kwam goed uit, want de bevolking groeide en voedsel was lang niet altijd vanzelfsprekend.
Al gauw werd de tuffel een onmisbaar onderdeel van het dagelijkse eten. Gekookt, gestampt of gebakken. En als er weinig anders op tafel kwam, dan maar weer aardappelen. Je kon er in ieder geval de buik mee vullen.
Maar hoe bewaarde je zo'n grote voorraad zonder dat de aardappelen bevroren of begonnen te rotten? Daar hadden de boeren iets slims op bedacht: de tuffelkelder, ook wel tuffelhel genoemd.
Kijk maar eens naar dit gebouwtje. De kelder ligt grotendeels onder de grond, met dikke aarden wallen aan weerszijden. De aarde zorgt ervoor dat de temperatuur binnen veel gelijkmatiger blijft. In de winter beschermt dat tegen de vorst en in de zomer blijft het er lekker koel. Stro en rieten matten zorgden voor extra isolatie.
Niet alleen aardappelen werden hier opgeslagen. Ook andere groenten en soms fruit konden er een plekje krijgen. Een soort natuurlijke koelkast dus, zonder stekker en zonder elektriciteitsrekening.
En zo werd dit eenvoudige keldertje een belangrijk onderdeel van de boerderij. Want wie in de herfst zijn tuffels goed had opgeborgen, kon er de hele winter van eten.
Eigenlijk is er in al die jaren niet zoveel veranderd. Ook tegenwoordig willen we onze aardappelen het liefst koel en donker bewaren. Alleen hoeven we daarvoor niet meer met een mandje een donkere kelder in.
En zeg nou zelf: wat zou Twente zijn zonder tuffels? Dan werd het toch wel een heel karig stamppotje.

Soms heeft een eenvoudig voorwerp een geschiedenis die veel verder teruggaat dan je op het eerste gezicht zou denken.
Dit landkruis vertelt zo'n verhaal. Het stond jarenlang op de Ageler Es, bij Agelo, op een bijzondere plek. Want daar vindt nog ieder jaar een historische brooduitdeling plaats. Een traditie die herinnert aan de tijd waarin geloof, liefdadigheid en het boerenleven nauw met elkaar verbonden waren.
Langs wegen, op kruispunten en aan de randen van akkers stonden vroeger op veel plaatsen in Twente landkruisen. Ze waren een teken van het katholieke geloof, een plek om even stil te staan of een gebed uit te spreken. Soms herinnerden ze aan een bijzondere gebeurtenis.
Toen de boeren van Agelo besloten het oude Christusbeeld, het corpus, te vervangen door een nieuw exemplaar, dreigde het oude beeld te verdwijnen.
Maar Herman Luft dacht daar anders over.
Hij nam het initiatief om het oude corpus naar het Openluchtmuseum Ootmarsum te brengen. Daar werd het zorgvuldig gerestaureerd en kreeg het, bevestigd aan een nieuw houten kruis, een tweede leven op het museumterrein.
Zo bleef niet alleen een oud beeld bewaard, maar ook een stukje van de geschiedenis van Agelo.
Jarenlang stond het kruis hier tussen de bomen, als stille herinnering aan het geloof en de gebruiken van vroegere generaties.
Tot het voorjaar van 2026.
Toen bezweek het landkruis onder de tand des tijds. Bij de val viel ook het historische Christusbeeld in stukken. Daarmee ging een bijzonder stukje Twents erfgoed verloren.
Of er op deze plek opnieuw een landkruis zal verrijzen, is nog niet besloten.
Maar het verhaal van het oude kruis, van de Ageler Es en van Herman Luft, die het beeld ooit voor het museum wist te behouden, blijft bestaan.

Elk dorp had zijn eigen wagenmaker en smid. Deze stonden in hoog aanzien. Deze beiden werkten op bestelling en moesten goed kunnen samenwerken. De wagenmaker maakte de wielen en de smid de ijzeren hoepels die om de wielen kwamen. De wielen werden op de as vastgezet met een pal. De pal die tijdens het rijden onder grote druk komt te staan, voorkomt dat het wiel van de as af schiet. “Pal staan” , onverzettelijk zijn, is het bekende spreekwoord. IJzer heeft de vervelende eigenschap te krimpen als het afgekoeld wordt. De smid moet dus een vakman zijn om de hoepels precies pas te kunnen maken. Als ze te klein waren kwam je mooi te pas….
Vroeger had bijna ieder dorp een eigen smid. En een wagenmaker. Die twee konden niet zonder elkaar. De wagenmaker maakte de houten wielen en de smid zorgde voor de ijzeren banden eromheen. En dat moest precies passen. Want een wiel verliezen onderweg was niet bepaald de bedoeling.
De smid verhitte de ijzeren band in zijn vuur, zodat die uitzette. Daarna werd hij om het houten wiel gelegd en met water afgekoeld. Het ijzer kromp weer en klemde zich stevig om het wiel. Een knap staaltje vakmanschap. Want was de band te groot, dan zat hij los. En was hij te klein, dan kwam je mooi te pas.
Ook de ijzeren pal waarmee het wiel op de as werd vastgezet, moest stevig zijn. Daar komt volgens de overlevering de uitdrukking pal staan vandaan. Niet wijken, wat er ook gebeurt.
En de smid heeft ons nog meer uitdrukkingen nagelaten. Je moet het ijzer smeden als het heet is. Of: veel ijzers in het vuur hebben. Dat laatste was voor een smid heel gewoon. Terwijl het ene stuk ijzer werd verhit, kon hij aan het andere werken. Tijd was toen ook al geld.
Kijk eens naar dit gebouw. Het is een zogenaamde doorritschuur. Aan de ene kant reed de boer met zijn wagen naar binnen en aan de andere kant kon hij er weer uit. Achteruitrijden was dus niet nodig. En dat was maar goed ook, want een paard had nu eenmaal geen achteruitkijkspiegel.
Op de boerderij waren trouwens nog heel wat andere werkzaamheden. Zo werden er dokken gemaakt: bundeltjes roggestro die onder de dakpannen werden gelegd om het dak beter tegen regen te beschermen. Dat moest zorgvuldig gebeuren, anders kreeg je bij een flinke bui de regen binnen. En dan moest je dokken.
Voor het aandrijven van machines gebruikte men soms een göbel, een rosmolen waarbij een paard voortdurend rondjes liep. Zwaar en eentonig werk. Het dier kreeg vaak oogkleppen op, zodat het niet werd afgeleid. En liep het te langzaam, dan kreeg het soms lange haver. Dat klinkt als iets lekkers, maar het betekende zweepslagen.
Niet iedere boer behandelde zijn paard even vriendelijk. Daarover bestond in Twente een veelzeggende uitspraak: Ik bin lééver zien biebel as zien peerd. Ik ben liever zijn bijbel dan zijn paard. Want op zijn bijbel slaat hij tenminste niet.
Zo vertelt deze oude schuur niet alleen over het werk op de boerderij, maar ook over de ambachten van vroeger. En die zijn hier nog springlevend! Tijdens de ambachtendagen van het museum laten vakmensen zien hoe er vroeger werd gewerkt. Hoe de smid het gloeiende ijzer bewerkt en hoe uit een eenvoudig stuk hout een klomp ontstaat.
En kun je er vandaag niet bij zijn? Geen nood. Bekijk dan de filmpjes bij dit gebouw. Zo kun je toch nog even over de schouder van de ambachtslieden meekijken. Gelukkig zonder dat je zelf je vingers hoeft te branden.
Men moet het ijzer smeden als het heet is. Je moet veel ijzers in het vuur hebben om door te kunnen werken. De schuur is er een van het type doorritschuur. Aan de ene zijde kan men de schuur binnen rijden en aan de andere zijde kan men uitrijden, zonder de wagen te hoeven draaien. Dokken maken Direct onder de pannen en op de panlatten werden bundels van stro gepakt. Die heten dokken. Het is het restant van de rogge. De volle lengte wordt een keer dubbel geslagen en met een paar strengen vastgeknoopt. Een precies werkje. Wanneer je dat niet goed doet loop het regenwater bij een zware bui naar binnen. En dan moet je dokken…. Veel machines waren aangesloten op een zo genaamde göbel. Aan deze rosmolen liep een paard. Dit zorgde voor de aandrijving. Het was voor een paard zwaar en saai werk er moest een constante kracht geleverd worden in een gelijkmatig tempo. Het paard had dan ook vaak oogkleppen op. Liep het paard te langzaam dan kon het lange haver krijgen : zweepslagen. Sommige boeren sprongen ruw om met hun paard. “ik bin lééver zien biebel as zien peerd. Ik ben liever zijn bijbel dan zijn paard, want daar kan hij niet op slaan.

Een versgebakken brood. De geur alleen al maakt hongerig. Maar vroeger was brood bakken op de boerderij een heel ander verhaal dan tegenwoordig. Even de oven aanzetten was er niet bij.
Vanaf 1598 werd er belasting geheven op vuurplaatsen. Hoe meer vuurplaatsen je had, hoe meer je moest betalen. En dus was het handig om er zo weinig mogelijk te hebben. Een boer kon vaak prima toe met één vuurplaats in huis, zolang er maar ergens in de buurt een bakhuisje stond. Zo'n bakspieker werd dikwijls door meerdere boerenfamilies samen gebruikt.
Brood bakken was dan ook geen dagelijks karweitje. Als de oven eenmaal warm was, werd er meteen een flinke hoeveelheid roggebrood gebakken. Genoeg om weken vooruit te kunnen. De broden werden bewaard in de spinde, de voorraadkast, of op een broodplank.
En wie voldoende brood op de plank had, hoefde zich voorlopig geen zorgen te maken. Daar komt volgens de overlevering de uitdrukking brood op de plank hebben vandaan.
Maar voordat het brood de oven in kon, moest er eerst flink gestookt worden. Met takkenbossen werd de stenen oven langzaam op temperatuur gebracht. Dat kostte behoorlijk wat tijd en brandhout. Daarna werden het vuur en de as verwijderd. Pas dan konden de broden op de hete ovenvloer worden gelegd.
Voor één enkel brood was al dat werk natuurlijk veel te veel moeite. Vandaar het Twentse gezegde: Voor één brood kun je geen bakoven bouwen. Oftewel: sommige dingen kosten meer dan ze opleveren.
En het bakken ging ook niet altijd goed. Wie zijn brood te vroeg uit de oven haalde, hield een halfgaar baksel over. En als iemand tegenwoordig een halve gare wordt genoemd, is dat bepaald geen compliment.
Maar in de bakspieker werd niet alleen brood gebakken. Ook speculaas speelde een bijzondere rol. Vooral wanneer de liefde in het spel was.
Vroeger werd speculaas vaak gebakken in de vorm van een pop. Zo'n speculaaspop kon meer vertellen dan een hele brief. Want bij de vrijerij waren er allerlei ongeschreven regels.
Had een jongeman al een tijdje verkering met een meisje, dan werd hij op een gegeven moment bij haar ouders op de koffie gevraagd. Dat was geen gewone visite. Vader en moeder wilden weleens weten wat voor vlees ze in de kuip hadden. Was die vrijer eigenlijk wel uit het goede hout gesneden?
En de koffie vertelde soms meer dan de gesprekken aan tafel.
Kreeg de jongeman alleen koffie, zonder iets erbij, dan zag het er niet best voor hem uit. Maar werd die koffie ook nog eens geschonken in een afwijkend kopje, een zogenaamd blauwtje, dan was de boodschap helemaal duidelijk. Hij hoefde niet meer terug te komen.
Hij had, letterlijk volgens dit oude gebruik, een blauwtje gelopen.
Maar het kon ook anders. Was de familie tevreden over de vrijer, dan kreeg hij bij de koffie een stuk speculaas aangeboden. Een goed teken, zou je denken.
Alleen had de jongeman zelf natuurlijk ook nog iets te kiezen.
Zag hij zijn toekomstige schoonfamilie niet zitten, dan brak hij de benen van de speculaaspop af en at die op. Hij had, zoals men zei, de benen genomen.
En daarmee wist het meisje genoeg. Van een huwelijk zou het waarschijnlijk niet komen.
Geen lange gesprekken, geen ingewikkelde verklaringen. Een kopje koffie en een stuk speculaas waren soms voldoende om iemands toekomst te bepalen.
En dat allemaal in een tijd waarin je voor een goed brood nog uren moest stoken.

Papier kopen we tegenwoordig per pak. Vijfhonderd vel tegelijk, als het moet. Maar tweehonderd jaar geleden was papier maken nog een heel karwei. En daar kwam heel wat water aan te pas.
Het gebouwtje dat u hier ziet, is een verkleinde uitvoering van de watermolen die vroeger naast het Molenhuisje stond. Alleen werd daar graan gemalen. Hier laten we zien hoe vroeger papier werd gemaakt.
Dat gebeurde niet met hout, zoals tegenwoordig meestal het geval is, maar met oude lompen. Versleten kleding en ander textiel kregen zo een tweede leven. Al zal niemand het toen recycling hebben genoemd.
De lompen werden in kleine stukken verwerkt en vervolgens met zware houten hamers tot een brij geslagen. Die hamers hoefde de papiermaker gelukkig niet zelf te bedienen. Dat deed de watermolen voor hem.
Het stromende water zette het waterrad in beweging. Via een vernuftig mechaniek werden daarmee de zware hamers aangedreven, die de lompen tot papierpulp sloegen.
Uit een bak met die pulp schepte de papiermaker met een speciaal raam een dun laagje vezels. Dat natte vel werd op vilt gelegd, geperst en daarna gedroogd. En zo ontstond, vel voor vel, papier.
Ook in deze omgeving was papier maken ooit een belangrijk ambacht. In het Springendal bezat drost Van Heiden-Hompesch, die op de Commanderie in Ootmarsum woonde, maar liefst vijf papiermolens.
Water was toen niet alleen iets om te drinken of om het land mee te bevloeien. Het leverde ook de kracht om machines aan te drijven. Zonder elektriciteit, zonder motoren. Alleen stromend water en een slim bedacht mechaniek.
En als u bedenkt hoeveel papier er sindsdien door onze handen is gegaan, dan is het eigenlijk bijzonder dat het ooit allemaal zo begon: met oude lompen, water en een flinke hoeveelheid geduld.

“Oh, wat bint dee biejn drok!” Oftewel: wat zijn die bijen toch weer druk. En dat zijn ze eigenlijk al eeuwen. Zonder vakantiedagen, zonder koffiepauze. En niemand die ze ooit heeft horen klagen.
De bijenteelt kent in Twente een lange geschiedenis. Monniken en kloosters hebben waarschijnlijk een belangrijke rol gespeeld bij de verspreiding ervan. Vroeger had bijna de helft van de boerenerven een eigen iemenschoer, zoals een bijenstal hier werd genoemd. Vooral rond de uitgestrekte heidevelden, waar de bijen volop nectar konden vinden.
Honing was in die tijd een kostbaar goedje. Suiker was voor gewone mensen nauwelijks betaalbaar. En met honing kon je zelfs de pacht voldoen. Zo kende de Commanderie van Ootmarsum in 1644 nog een twintigtal zogenaamde wastinsige meiers. Dat waren boeren die een deel van hun opbrengst, in de vorm van honing of bijenwas, aan hun heer moesten afstaan. De bijen werkten dus niet alleen voor de boer, maar ook voor de baas van de boer.
Maar het belangrijkste werk van de bijen zit niet in de honingpot. Terwijl ze van bloem naar bloem vliegen, zorgen ze voor de bestuiving van talloze planten en fruitbomen. Zonder bijen zouden we heel wat minder te oogsten hebben.
En juist daarom is het zorgelijk dat veel bijenvolken en wilde bijensoorten het moeilijk hebben. Want zoals een oude wijsheid het hier zo treffend zegt: “Waar de bij ligt uitgeteld, is het droevig met het milieu gesteld.”
Kijk dus gerust even naar die bedrijvigheid bij de stal. Al dat gezoem klinkt misschien als een hoop drukte om niks. Maar ondertussen wordt er hard gewerkt aan onze volgende oogst.