Eppinkschuur

Het hofstelsel is een uit de vroege middeleeuwen stammend systeem voor het beheer van landgoederen, de zogenaamde hoven. De heer verdeeld zijn landgoederen in kleinere stukken die georganiseerd worden rond een centrale hof of hoeve. De kleine eenheden werden uitgegeven aan horige boeren. In de roerige vroege middeleeuwen zochten vele kleine boeren bescherming bij een heer. Afhankelijk van zijn macht werden de verhoudingen tussen heer en boer vastgelegd. Deze konden dus per plaats en tijd verschillen. Dit werden de horige boeren. Een horige was een boer met bepaalde verplichtingen aan een Heer. Zij waren geen eigenaar van de grond maar hadden wel gebruiksrechten, konden bezit vergaren en hadden inspraak bij de overerving van de boerenhoeve die zij beheerden. Met deze rechten komen ook verplichtingen. Deze konden bestaan uit het afstaan van een deel van de oogst of hand en spandiensten voor de heer, de herendiensten. De relatie was tweezijdig ook de heer had plichten ten opzichte van de horige. Zo was de heer verantwoordelijk voor hun veiligheid. De horige was aan de grond, de aardkluit gebonden en kon dus niet verhuizen zonder toestemming van zijn heer. Ging de grond over aan een andere heer dan ook de horige. De rechten en plichten tussen horige en heer waren onderhevig aan constante onderhandeling tussen beide partijen. Oorlogshandelingen, misoogsten, het niet nakomen van verplichtingen of gebrek aan inkomen bij de heer waren mogelijkheden om rechten en plichten bij te stellen. De lijsten van goederen die de horigen verplicht waren af te dragen geeft een goed beeld van de producten die in de middeleeuwen, in deze regio verbouwd werden De lijsten omvatten onder andere; rogge, gerst, haver, bonen, bessen, honing, mout, snoek, schapen, varkens, kippen en runderen. Naarmate de middeleeuwen vorderen wordt er steeds meer pacht betaald in geld.

Aan het hoofd van de hof stond een zogenaamde Hofmeier. In aanvang een horige die door persoonlijkheid en overwicht in staat was leiding te geven. De hofmeier was verantwoordelijk voor de dagelijkse gang van zaken op de hof. Als vervanger van de heer sprak de hofmeier recht in onderlinge geschillen tussen de horigen, beheerde hij het bezit en inde hij de belastingen/pacht die de horigen schuldig waren voor het gebruik van het bezit van de heer. De grootste heer in Overijssel was sinds de vroege middeleeuwen de bisschop van Utrecht. Het gebied waarover de bisschop als een vorst regeerde werd ook wel ‘het sticht’ genoemd. Het aanzienlijke bezit van de bisschop over de IJssel staat bekend als “het oversticht” en omvatte geheel Overijssel , Drenthe en de stad Groningen . Om dit goed te kunnen beheren richtte de bisschop in Twente verschillende hofstelsels op. Ootmarsum was daarbij de Hoofdhof in Twente. Was men het als horige van bijvoorbeeld de Hof Oldenzaal het niet eens met de beslissing van de eigen hofmeier, dan kon men in Ootmarsum in beroep gaan. Onder de hof Ootmarsum vallen in de late middeleeuwen circa 140 boerenerven. Deze erven vormen een lappendeken van bezit, een aantal van de erven bevindt zich in wat nu de grafschaft Bentheim is, over de grens in Duitsland. De bisschop van Utrecht was niet de enige heer met horigen in Twente, die middels een hofstelsel beheerd werden. Een ander groot hofstelsel was dat van de Duitse orde die de eigenaar was van de Commanderij, het kasteel complex in Ootmarsum dat zich ooit op deze plek bevond. In de 1527 gaat het eigendom de bisschoppelijke hoven over naar keizer Karel de vijfde en vervolgens op diens zoon Phillips de tweede. Na afzetting van de laatste tijdens de 80 jarig oorlog kwamen de bisschoppelijke hoven in handen van de staten van Overijssel. In de praktijk werd er weinig veranderd met dit verschil dat de familie van Beverforde het ambt van hofmeier van vader op zoon doorgeeft. De eerste van Beverforde is in 1612 Reint van Beverforde, hij was gehuwd met een nicht van zijn voorganger. De familie verwerft vele landerijen in eigendom en komt tot aanzien. Jan Hendrik van Beverforde kan het zich rond 1720 veroorloven, zichzelf en zijn vrouw en zoon Hermannus te laten portretteren.

De tachtig jarige oorlog was voor Twente en Overijssel een tijd van plundering en achteruitgang. Staatse en Spaanse troepen hielden huis op het platteland. Boerenerven kwamen leeg te staan en bouwland verwilderde. Het calvinisme had weinig aanhang onder de bevolking, zo is de Beeldenstorm compleet aan Overijssel voorbij gegaan. Oldenzaal is lange tijd in Spaanse handen. Het protestantisme dat gedwongen ingevoerd wordt, vindt weinig weerklank en grote delen van Twente blijven katholiek. Alhoewel er na de tachtig jarige oorlog officieel in de republiek der zeven provinciën gewetensvrijheid heerste, werd ieder Nederlander geacht over te stappen naar de gereformeerde kerk. Het werd de katholieken niet gemakkelijk gemaakt. Hun kerkgebouwen werden geconfisqueerd. In schuilkerken en schuurkerken werden geheime bijeenkomsten georganiseerd. Om een openbaar ambt te bekleden is lidmaatschap van de hervormde kerk verplicht. Een strijdpunt uit de reformatie is de vraag voor wie de bijbel bedoeld was. De katholieke geestelijkheid was van mening dat de bijbel liefst niet door gewone mensen gelezen moest worden; die konden in de kerk luisteren naar de uitleg van de geestelijken, die de bijbel in het Latijn lazen. Zij traden op als bemiddelaars tussen God en de gelovigen. De protestanten daarentegen meenden dat iedere gelovige zelf de bijbel hoorde te lezen en dat een predikant in de eerste plaats een dienaar van het woord van God was. Dat betekende dus ook dat de bijbel in de eigen taal beschikbaar moest zijn, liefst in een zo betrouwbaar mogelijke vertaling. De synode van Dordrecht gaf in 1618 de opdracht tot een vertaling vanuit het Grieks en Hebreeuws. Deze statenbijbel, omdat hij door de staten generaal betaald werd, is 300 jaar de standaard bijbel geweest en heeft een grote invloed gehad op de Nederlandse cultuur en taal. In 1637 is de vertaling gereed en tussen 1637 en 1657 worden er enkele honderdduizenden exemplaren gedrukt. Uitdrukkingen zoals ‘in het zweet zijns aanschijns’, ‘op handen gedragen’ en ’een lust voor het oog’ stammen uit de statenbijbel.

Hermannus werd in 1725 geboren als zoon van Jan Hendrik van Beverforde en Maria Keller van Neuenhaus. Zijn vader Jan kwam na een lang slepende erfeniskwestie vlak voor zijn geboorte in het bezit van de Hof Ootmarsum. Het totaal van onroerende goederen dat in de loop der eeuwen door schenking en aankoop in een stelsel van horigheid bijeengebracht was. Jan moest hier diep voor in de buidel tasten en twee hypotheken afsluiten. Feitelijk was de hof, door overerving al sinds 1612 in handen van de familie van Beverforde. Zij voerden de titel van Hofmeier, beheerder van horige goederen maar in feite waren het grootgrond bezitters. In 1748 trouwt Hermannus met Antonetta ten Cate. Antonetta’s zuster Anna trouwt vrijwel tegelijkertijd met Johan Georg Dröghoorn. . Het huwelijk van Hermannus en Antonetta is van korte duur want 3 dagen na de geboorte van hun zoon Anthony in 1756 sterft Antonetta in het kraambed. In 1767 trouwt Hermannus voor de tweede maal. Dit maal met Mettina Alegonda Cramer- Knijpinga. Zie was afkomstig uit Groningen en weduwe van Hermannus Cramer uit Ootmarsum. Beiden brachten uit hun eerdere huwelijk een zoon mee; Hermannus, Anthony van Beverforde en Mettina, Hendrik Knijpinga Cramer. Ze namen hun intrek in het Hofmeiershuis aan de grote straat in Ootmarsum. Tussen de twee stiefbroers is het nooit wat geworden. Veel ruzies en conflicten rondom geldzaken. Dit tot groot verdriet van Mettina die in wanhoop zelfs een zelfmoordpoging doet in de achter het huis lopende stadsgracht. Drie belangrijke Ootmarsumse families zijn dan aan elkaar gelieerd. Van Beverforde en Dröghoorn via de eerste vrouw van Hermannus en van Beverforde met Cramer via zijn tweede vrouw. Zij maakten alle drie deel uit van de veelal gereformeerde bestuurlijke en burgerlijke bovenlaag van Ootmarsum. Hermannus overleed in 1792 en werd als belangrijk man, in de grote kerk (destijds protestants) begraven. Begraven in de Kerk was enkel weggelegd voor belangrijke mensen. Vaak lag het graf nog even open en dit zorgde voor een onaangename lijkgeur in de kerk. Vandaar de uitdrukking “rijke stinkerds’.

Een atlas is een statussymbool. Hij geeft aan dat de bezitter kennis van de wereld heeft. Deze atlas Bevat een reeks kopergravures van landkaarten en vogelvluchtperspectieven. De kaarten zijn gemaakt door verschillende cartografen en uitgevershuizen. De oudste gravures stammen uit 1605 en zijn gedrukt/gemaakt door Nicholaas Visscher. De nieuwste gravures zijn van het huis Seutter en stammen uit het eind van de 18e eeuw. Naast Seutter en Visscher bevat de atlas ook gravures van de Witt, Ottens, Hommano en anderen. In het totaal telt de Atlas 124 deels ingekleurde kaarten. Een dergelijke Atlas was een groot status symbool en een kostbaar bezit. De bezitter had kennis van de wereld. De kaarten gaven hoe de wereld gegroeid was door ontdekkingsreizen en handelscontacten. De kaarten zelf waren bijzonder fraai uitgevoerd, maar vaak verouderd. De feitelijkheid is van ondergeschikt belang. De atlas gaf aan dat de bezitter ‘een man van de wereld’ erudiet en belezen was.

Johan Georg Dröghoorn, de vader van Wennemar Hendrik was tot het midden van de jaren 70 van de 18e eeuw een welgesteld man. Hij volgde zijn vader op als rentmeester van het Huys Ootmarsum en bovendien was hij rentmeester van de stadhouderlijke domein in de grafschaft Bentheim. Daarnaast had hij inkomsten uit eigen boerderijen, huizen en stukken grond. Bovendien was de drost van Twente, Baron van Heiden Hompesch, hem een totaal van 13.000 gulden schuldig. In 1775 wordt hij zonder opgave van redenen door de drost ontslagen. Als hij vervolgens zijn geld probeert terug te krijgen wil de drost alleen maar betalen met schulden die de boeren aan de drost hebben. Van Heiden zorgt ervoor dat Johan Georg ook zijn baan als rentmeester van de stadhouderlijke goederen verliest. Johan Georg heeft geen andere mogelijkheid dan de schulden te ruilen en staat vervolgens voor de ondankbare taak zijn 13.000 gulden weg te halen bij “de arme lieden”. Wat de drost en zijne nieuwe rentmeester niet dachten te kunnen binnen krijgen mocht Johan Georg zien te innen. Het verhaal gaat dat Johan Georg nog steeds op wraakt zint voor het onrecht dat hem is aangedaan. Zo zou hij nog altijd als het rode mannetje in het moeras de Ageler broek rondspoken. Om zijn schulden bij de boeren te innen gaat Johan op pad. Hij draagt daarbij een rood jasje. Johan is een slimme kerel en weet de boeren keer op keer te verassen en aardig wat van zijn kapitaal terug te halen. In 1795 sterft Johan en, volgens het verhaal, wordt hij in de Ageler broek begraven aan de linkerzijde van een berkenboom. Een jaar later bezoeken familie en zijn getrouwen het graf. Tot hun verbazing bevindt dat zich nu aan de rechterzijde van de berkenboom. Elk jaar verplaatst het graf zich richting Ootmarsum. Eerst snel maar allengs langzamer en uiteindelijk met een hanentred, een hanenstap per jaar. Enkele jaren na zijn dood verdwijnen er in het Ageler broek een aantal kinderen uit Ootmarsum. Waarschijnlijk verdrinken deze in het moeras maar al snel gaat de praat door de stad dat het rode mannetje hier achter zit. Vervolgens wordt zijn schim steeds vaker gezien rond boerenerven in Tilligte en Agelo. Het rode mannetje zou niets vermoedende wandelaars met een rood lichtje het moeras inlokken om zich van hun geld meester te maken. Over een aantal jaren zal zijn graf op het museum arriveren. Daar waar ooit zijn gehate baas heeft gewoond. Wie weet wat er dan zal gebeuren?