Los Hoes

’t Lös Hoes is nen boerderiejetype woarbie mens en deer in één ruumte samenleefden. De boerderieje kon makkelijk verplaatst worden.

t Los Hoes is 'n boerderi-jtype woar meenske en dier in één ruumte bi-j mekaar leeft. Hoes betekent huus en los betekent in 't Twents onder aandere oapen. Zo doo-j hier de deure of 't raam los. D'r is wal ees suggereerd dat 'los' in 'los hoes' 'niet vast' betekent. Met aandere woorden: dat de boerderi-j verplaatsbaar was. De gebinten, 't veerkante wark, de dragende constructie, is immers op veldkeien fundeerd en gemakkelijk oet mekaar te halen. Ok wörd wal beweerd dat de boerderi-j veur de belasting as roerend goed anemerkt wörd. Dat is echter 'n fabel. Oet archeologisch onderzoek bliekt dat de Twentse erven zich al sinds 't midden van de dartiende eeuw min of mear op dezelfde plaatse bevindt.

Lös Hoes – Interieur

Luister en lees

Lös Hoes – Interieur

Rond ’t lösse vuur vertelden de leu ’s oavends spannende verhalen en sagen. Verhaalen woarin ’t bovennatuurlijke veurkwam, van héémannekes tot den Kardoeshond. As d’r nen Todde of nen Kiepenkerl, nen marskramer, langskwam, dan wörden de niejsgierigheden van vuur tot vuur deurverteld. ’t Gung as ’n lopend vuurtje deur ’t dorp. De Todden woonden tot zo’n viefteg kilometer oaver de grenze in Duutsland. Ze kwamen oet Oldenburg, Mettingen en zelfs oet Münster. Beroemd waren de breurs Carl en August Brenninkmeijer van C&A en de familie Peek en Cloppenburg. Disse Todden verkochten van alles, mer veural textiel. D’r wör wal zegd dat as d’r nog nen plek op de wereld was woar nog nooit nen Todde ewest was, die plek waarschijnlijk de meuite van de reize nich weerd was. De Todden kochten bie de hoeswevers rollen linnen op. Ze wussen precies woar de beste wevers woonden. In ’t veurjoar haalden ze de rollen op dee ze in ’t noajoar besteld hadden, um ze elders weer te verkopen. ’t Was nen echte kunst um ’t linnen in strakke en mooie rollen op te rollen. Disse dookrollen wörden in ’t kamnet bewaard. De linnenkast wör bie biezundere gelegenheden eupenzet um de riekdom van de familie te loaten zeen. Waren de rollen nich breed genog veur de kast, dan wör d’r soms stiekem nen hölten blokke achter zet, zodat ’t wat mear leek. De rollen wörden ok vaake wegschonken. Wee ‘’n plaatske in ’t kamnet hef’, hef ’n beveurrechte plaats binnen de familie. Linnen kon deur vocht bedaarven of verspochten. Doarum mos de kwaliteit overdag bie daglicht beoordeeld worden. ‘Linnen en vrouwleu mu’j nich bie de laamp opdoon.’ Noast ’t kamnet steet de spinde, de veurraodkast. Op de bovenste plaanke wör ’t beste en lekkerste etten bewaard. Boaven ’t vuur hangt de haal, ’t hangiezer. Doar hangt de ketel an um water te koken of de steun veur de koekepanne. ’t Hete hangiezer kent wie allemoal. Doar kuj leaver nich an kommen. ’t Leste wark van de weke veur de meid was ’t schoonmaken van de haal. As dat kloar was, kon ze an de haal goan.

Lös Hoes – Bedstee en goastok

Luister en lees

Lös Hoes – Bedstee en goastok

De boer en de boerin sleupen in de bedstee, ’t dichtst bie ’t vee. De aandere bedstee was veur de kinder. In één bedstee konden wal vier kleine kinder sleupen: twee met ’t heufd noar de ene kaant en twee met ’t heufd noar de aandere kaant. Den knecht en de meid sleupen op de lage zolder, de hiel. Waren d’r völle kinder, dan wör d’r soms onder de bedstee van de olders nog ’n beddeke of ’n grote laa maakt. Doar sleup dan ’t ondergeschoven kind. Vlak bie of in zien bedstee har den boer zien goastok. Dat was ’n prachtige wandelstok, woarmet e kon goan en zich kon verdedigen. De goastok wör deur de natuur zölf maakt. Wikkel ’n kamperfoelie um ’n tak en loat ze samen greujen. As de tak groot genog is, kap ie um of, haal ie de kamperfoelie weg en zet ie d’r ’n ronde knop op. ’n Mooi verhaal oaver de goastok is dat van Gait. Gait was veur den duvel nich bang. Dat vertelde hee an iedereen, altied en oaveral. Ie konden um nich tegenkommen of e zee: ‘Ik bin veur den duvel nich bang.’ Op nen dag was Gait zien zuster oetneudigd veur ’n spinvisiet in Vasse. Gait mos ’t spinnewiel dragen. Marietje was d’r ok en ’t was heel gezellig. Mer tijdens de spinvisiet wör ’t weer steeds slechter. D’r kwam ’n geweldig donderschoer, ’n zwaor onweer. ’t Wör zo slim dat de boerin zee: ‘Jongs, jullie könt hier better blieven sloapen.’ Dan was ’t echt slecht weer. Mer Gait? Gait was toch nich bang veur den duvel, zeeën zien kameraden. Dan kon e toch gewoon noar hoes goan? Gait kon d’r nich meer onderoet. Hee wol zich nich kennen loaten. Hee pakten zien goastok en gung op pad, dwars deur regen en onweer. Op de deel vonden zien kameraden ondertussen ’n koeienhuud en ’n koeienschedel. Ze besloten Gait ’n leske te leren. Zien besten kameraad sloeg de huud um zien scholders, zetten de schedel op en verstopten zich in de sloot langs den zandweg. Gait kwam d’raan met zien goastok. Op dat moment verlichtten ’n bliksemflits ’t veld. Zien kameraad sprung op en reup: ‘Boeh, Gait! Ik bin den duvel!’ Gait schrok zich ’n ongeluk, mer dacht gin moment nao. Hee pakten zien goastok en sloeg den duvel recht tussen de ogen. ’t Volgende moment was alles weer donker en den duvel was verdwenen. Gait voelde zich ’n hele kerel en leup fluitend deur de regen noar hoes. Den volgenden dag kwam e zien kameraden tegen in de stad. Vol trots vertelde hee van zien heldendaad. De kameraden gungen op zuuk en vonden in de sloot Gait zien besten kameraad, met ’n gigantische bult op zien kop. Volgens ’t verhaal is Gait nooit meer op spinvisiet evraagd. Zo zee’j mer weer: veur den duvel hoef ie nich bang te wean, mer ie möt d’r nich oaver opscheppen.

Heufdingang

„Leu, kom d’rin, dan kuj d’roet kieken.” Mensen, wees welkom, kom binnen, dan kun ie noar boeten kieken. ’t Museum is as één verhaal. Nen verhaal oaver leu; oaver woar en hoo as ze woonden, wat eur bezighöld, wat ze atten, hoo as ze sleupen, oaver eur gewoonten en ambachten, oaver toal en gebroeken, oaver geleuf, armoede, strijd en riekdom, oaver oorlog en vrede. Dit verhaal geet oaver ridders, goastokken, noabers, baronnen, börgers en bisschoppen. Oaver textiel, landbouw, geveltekens en klöpkes. Oaver bestuur en ontwikkeling. En dat allemoal ter lering en vermaak. Zodat wie weet wie as wie bint en woar as wie vandaankomt, wat oons beweegt en misschien zelfs woarum.

Museum

Dit museum vertelt ’t verhaal van disse streek. ’t Land van de Tubanti, Twente: ’t land van Heeren en Boeren. ’t Plaatselijke dialect is nen variant van ’t Nedersaksisch. ’t Nedersaksisch is nen officieel erkende streektoal. ’t Toalgebied löp deur heel Noord-Duutsland, tot oaver de Poolse en Deense grenze. In Nederland wördt Nedersaksisch sprokken in Groningen, Drenthe, Oaveriessel, Zuud-Friesland, op de Veluwe en in den Achterhook. In de Middeleeuwen was ’t Nedersaksisch nen heel belangrieke toal. ’t Was de officiële voertaal van de Hanze. As toal wördt ’t Nedersaksisch sterk bedreigd. Nog mer 25 procent van de volwassenen en 4 procent van eur kinder in ’t toalgebied spreekt Nedersaksisch. De leste joaren is d’r weer mear waardering en belangstelling veur de toal. ’t Succes van de regiosoap Van Jonge Leu en Oale Groond is doar nen mooi veurbeeld van. Oh ja, nen gieteling is nen merel. En as ie geluk hebt, zeet ie misschien wal nen kateeker: nen eekheurnke.

Nen mooie beleving van de historie van Twente.

Luister en lees

Nen mooie beleving van de historie van Twente.

’t Openluchtmuseum Oatmöske hef as ondertitel ‘Land van Heeren en Boeren’. ’t Museum geft nen beeld van hoo as de leu in Twente tweehonderd joar leden leefden. De boeren, dee vaake as pachter nen stoer, armoedig en eenzaam bestaan hadden, mer ok de Heeren, dee ansteld waren um de bezittingen te beheren. In Oatmöske waren völle hoge Heeren: den Hofmeier, dee in naam van den bisschop mear as honderd boerderiejen beheren mos, den Drost van Twente, dee deur den stadholder ansteld was en recht moch spreken en belastingen innen, en den Commandeur, dee op de verdwenen Commanderie Oatmöske woonde, nen klooster van de Ridderlijke Duutse Orde. ’t Woonhoes van den lesten Drost van Twente kuj in ’t museum bezöken. In ’t museumpark kuj nen tentoonstelling oaver de Hofmeiers bekieken en d’r wör warkt an nen tentoonstelling oaver de Commanderie van Oatmöske. En de boeren? Tja, ‘De boer, hee ploegden veurt...’ ’t Grootste deel van ’t museumpark loat zeen hoo as de boeren vrogger leefden. Dicht bie de natuur, sober, zölfveurzienend en ambachtelijk. ’t Bewerken van ’t land, ’t wonen, de veeteelt, tradities, klean, gereedschappen en vaardigheden zoas weven, spinnen, höltbewerking en smeden: ’t kump allemoal veurbie. ’t Is natuurlijk mooi um de teksten van de audiotours nog es noa te leazen, mer misschien is ’t nog wal völle mooier um nog es terug te kommen en oe onder te dompelen in ’t landleaven van ’t Twente van tweehonderd joar leden.

’t Museum is as nen verhaal.

Luister en lees

’t Museum is as nen verhaal.

“Leu , kom d’rin dan kuj d’roet kieken.” Mensen wees welkom, kom binnen dan kun je naar buiten kijken. Het museum is als een verhaal. Een verhaal over mensen; over waar en hoe ze woonden wat hen bezighield, wat ze aten, hoe ze sliepen, hun gewoonten en ambachten, over taal en over gebruiken , over geloof, over armoede, strijd en rijkdom, van oorlog en vrede. Dit verhaal gaat over ridders, goastokken, noabers, baronnen, burgers en bisschoppen . Over textiel, over landbouw, geveltekens en klöpkes. Over bestuur en over ontwikkeling. En dat alles ter lering en vermaak. Opdat we weten wie we zijn en waar we vandaan komen, wat ons beweegt en misschien zelfs waarom. Dit museum vertelt het verhaal van deze regio. Het land van de Tubanti, Twente : het land van Heeren en Boeren. Het plaatselijk dialect is een variant van het Nedersaksisch. Het Nedersaksisch is een officieel erkende streektaal . Het taalgebied omvat geheel Noord Duitsland tot de Poolse en over de Deense grens. In Nederland wordt Nedersaksisch gesproken in Groningen, Drenthe, Overijssel, zuid Friesland, de Veluwe en in de Achterhoek. In de middeleeuwen was het Nedersaksisch een zeer prominente taal het was de officiële voertaal van de Hanze. Als taal wordt het Nedersaksisch erg bedreigd. Nog slechts 25 procent van de volwassenen en 4 procent van hun kinderen, in het taalgebied spreekt Nedersaksisch. De laatste jaren is er weer meer waardering en interesse in de taal. Het succes van de regio soap Van Jonge Leu en Oale Groond is daar een voorbeeld van. Oh, ja een ‘ gieteling’ is een merel en als u geluk heeft ziet u misschien een ‘kateeker’ (een eekhoorntje).

Goodgoan

Luister en lees

Goodgoan

‘Volle geluk in ’n tuk’, zeegt ze hier vaake as ie weggoat. Wie hoopt dat disse reize deur de vroegere tied van de Heeren en de boeren in Twente nich allent nen plezeerigen tocht is ewest, mer oe ok an ’t denken hef zet. In het Twenteland van nu is nog steeds de aard van de stoere noeste werker met een nuchtere levensopvatting te bespeuren. Hier hebt ze “ tied zat”. Onthaasten en jezelf zijn is voor veel stress een goeie medicijn. Wie hoopt oe nog es in ’t Land van Heeren en Boeren te mogen begroeten en zegt veur noe:

“Goodgoan”

Pauwenren

De pauwenren bödt onderdak an ’n paar pauwen.

Klöpkeshoes

Dit Klöpkeshoes is nen kopie van de Mariakloese oet Noord-Deurningen. Klöpkes trokken, al kloppend op roamen en deuren, langs de huuzen van de gelovigen um te vertellen woar in ’t geheim nen mis leazen wör.

'n Biezundere groep vrouleu in Twente bint de kloppen of klöpkes. In de tied van de katholieke schuilkerken gungen zee, al ankloppend op roamen en deuren, langs de hoesen van de geleuvigen um te vertellen woar d'r in 't geheim 'n misse leazen wörd. In de tied van de geleufsvervolging warren zee de vuurposten van de contrareformatie. Dit Klöpkeshoes is 'n kopie van de Mariakloase oet Noord-Deurningen. De steen neven de deure met de tekst 'Soli Deo Gloria', oet 1684, hef ooit boven 'n klöpkeshoes op 't erf Jonkman in Deurningen zeten. Al had 't klöpke 'n zekere status, heur woning was vaake nich meer as 'n hökske dat soms tegen de boerderi-j of de stal anebouwd was. Veur den boer was 't 'n ere um 'n klöpke in hoes te hebben. Dat kon met 't oog op 't hiernumaals nooit verkeerd wezen. Noa de geleufsvervolging bleef 't klöpke as 'n biezundere instelling bestaon. De kloppen legden de belofte van kuusheid of en bleven ongetrouwd. Klöpkes dreugen gelieke klean, mer in tegenstelling tot de nonnen bleven zee op heurzelf wonen. In 'n kaomer met 'n bedstee bi-j 'n trouwden breur of zuster, of in 'n klöpkeshoes. 't Klöpke had veul invloed in de gemienschap en fungeerde as 'n soort van sociaal warkster. Dat dit nich altied op pries steld wörd, bliekt oet 'n aantal Twentse gezegden over disse vrome dames. 'Ne klop is nen heilige in de keark, ne klappei op de stroat en nen duvel in hoes': 'n heilige in de karke, 'n roddeltante op stroate en 'n duvel in hoes. Zee bemoeiden zich dudelijk met de opvoeding van de kinder en warren de oren en ogen van den pastoor. Zee brachten hum al 't ni-js, 't mooie en 't lelijke. Woar 'n klop in hoes is, zit de duvel op de schoorsteen. This “Klöpkeshoes” is a replica of the Mariakloese from Noord-Deurningen; the stone next to the door inscribed “Soli deo Gloria” from the year 1684 was once located above a “klöpkeshoes” on the Jonkman property in Deurningen. Although the klöpke enjoyed a certain status, her dwelling was often no more than a small hut, sometimes built against the farmhouse or the barn. For the farmer, it was an honor to house a klöpke. It could never be a bad thing with an eye toward the afterlife. After the religious persecution, the “klöpke” continued to exist as a special institution. The “kloppen” took a vow of chastity and remained unmarried. Klöpkes wore uniforms, but unlike nuns, they lived on their own—either in a room with a box bed at the home of a married brother or sister, or in a “klöpkeshoes.” The klöpke had great influence in the community and served as a sort of social worker. That this was not always appreciated is evident from a number of Twente sayings about these pious ladies. “A klop is a saint in church, a gossip on the street, and a devil at home.” They took an active interest in the upbringing of the children and served as the priest’s eyes and ears. They brought him all the news—both the good and the bad. Where there’s a busybody in the house, the devil sits on the chimney.

Eppinkschöppe

Disse stadsboerderieje van ’t type „Lös Hoes” stun an de wal in Oatmöske en wör bewoond deur de familie Eppink.

Disse stadsboerderi-j van 't type Los Hoes stun an de wal in Ootmarsum en wörd bewoond deur de femilie Eppink. In 't Nedersaksisch betekent de oetgang -ink of -ing bi-j persoonsnamen 'zoon van'. Eppink betekent dus zoon van Eppe en Geerdink betekent zoon van Geerd. Veul familienaamen in disse streek hebt zo'n oetgang. De boerderi-j is in de joaren zeuventig van de veurige eeuw deur vrijwilligers ofebrökken en noar 't openluchtmuseum verhuusd. Bie-nao alle gebouwen op 't museumterrein bint verplaatste gebouwen. Bi-j 't ofbrekken en de wederopbouw is, woar dat meugelijk was, gebruukmaakt van 't historische bouwmateriaal dat nog anwezig was. Omdat de gebouwen verplaatst bint, hebt ze de status van monument verleuren. An de stadsboerderi-j Eppink is de oolde indeling nauwelijks meer te herkennen. An de boetenkante kuj de oorspronkelijke functie nog wal zeen. Met name de grote entreedeuren dee toegang gavven tot de deel, de warkvloere van de boerderi-j. Disse deeldeuren könt helemoal oapenzet worden, woarnao de middelste post, de stiepel, weggehaald kan worden. Deur de brede ingang dee dan ontstaat, kon den boer met de boerenwagen 't hoes binnenrieden en de oogst op de zolder ofladen. De deel lag an de achterkaante, 't achterend van de boerderi-j.

Hofstelsel

Luister en lees

Hofstelsel

Het hofstelsel is nen systeem oet de vroege Middeleeuwen veur ’t beheren van landgood, de zogeheten hoven. De heer verdeelden zien landgood in kleinere stukken, dee rond um nen centralen hof of hoeve organiseert wörden. Dee kleinere stukken wörden an horige boeren oetgeven. In de roerige vroege Middeleeuwen zochten völle kleine boeren bescherming bie nen heer. Ofhankelik van zien macht wörden de ofspraken tussen heer en boer vastelegd. Dee konden dus van plaatse tot plaatse en van tied tot tied verschillen. Zo ontstunnen de horige boeren. Nen horige was nen boer met bepaalde verplichtingen an nen heer. Ze waren gin eigenaar van de grond, mer hadden wal ’t recht um den grond te gebroeken. Ze konden bezit opbouwen en hadden ok wat in te brengen bie ’t oavergoan van de boerderieje dee ze beheerden. Met dee rechten kwamen ok verplichtingen. Zo mossen ze nen deel van den oogst ofstoan of hand- en spandiensten veur den heer doon, de zogeheten herendiensten. Mer dee verhouding wör van twee kanten. Ok den heer har verplichtingen tegenover zien horigen. Zo mos e zorgen veur eur veiligheid. Nen horige was an den grond, an de eerde, gebonden en kon dus nich zo mer verhoezen zonder toestemming van zien heer. Gung den grond oaver noar nen anderen heer, dan gung den horige met. Oaver de rechten en plichten van heer en horige wör trouwens altied weer onderhandeld. Oorlog, mislukte oogsten, ’t nich nakommen van verplichtingen of te weinig inkomsten veur den heer konden reden wean um dee rechten en plichten weer an te passen. De liesten met good dat de horigen verplicht waren of te dragen, loat mooi zeen wat hier in de Middeleeuwen verbouwd en geproduceerd wör. Doar stun onder aandere rogge, gerst, haver, bonen, bessen, honnig, mout, snoek, schoape, varkens, kippen en runderen op. Noarmate de Middeleeuwen vorderden, wör de pacht steeds vaker met geld betaald.

Hofmeier/ Van Beverforde

Luister en lees

Hofmeier/ Van Beverforde

An ’t heufd van den hof stun nen zogeheten Hofmeier. In ’t begin was dat nen horige, dee deur zien persoonlijkheid en overwicht in stoat was um leiding te geven. Den hofmeier was verantwoordelik veur den dageleksen gang van zaken op den hof. As vervanger van den heer sprak den hofmeier recht bie geschillen tussen de horigen, beheerde e ’t bezit en inde e de belastingen en pacht dee de horigen schuldig waren veur ’t gebroek van ’t bezit van den heer. Den grootsten heer in Oaveriessel was vanof de vroege Middeleeuwen den bisschop van Utrecht. ’t Gebied woar den bisschop as nen vorst regeerden, wör ok wal ’t Sticht eneumd. ’t Grote bezit van den bisschop oaver den Iessel stun bekend as ’t Oaversticht en omvatten heel Oaveriessel, Drenthe en de stad Groningen. Um dat good te kunnen beheren, richten den bisschop in Twente verschillende hofstelsels op. Oatmöske was doarbie den Heufdhof van Twente. Was nen horige van bieveurbeeld den Hof Oldenzaal ’t nich eens met de beslissing van zien eigen hofmeier, dan kon e in Oatmöske in beroep goan. Onder den Hof Oatmöske vielen in de late Middeleeuwen zo’n 140 boer’nerven. Dee erven vormden nen lappendeken van bezit. ’n Deel van dee erven lag in wat noe de Grafschaft Bentheim is, oaver de grenze in Duutsland. Den bisschop van Utrecht was nich den enigen heer met horigen in Twente, dee deur middel van nen hofstelsel beheerd wörden. Nen aanderen groten hof was den hof van de Duutse Orde. Dee was eigenaar van de Commanderie, ’t kasteelcomplex in Oatmöske dat hier ooit hef stoan. In 1527 gung ’t eigendom van de bisschoppelijke hoven oaver op keizer Karel den Viefden en doarnoa op zien zoon Philips den Tweeden. Noa ’t ofzetten van Philips tijdens den Tachtigjoarigen Oorlog kwamen de bisschoppelijke hoven in handen van de Staten van Oaveriessel. In de praktijk veranderden d’r nich völle, behalve dat de familie Van Beverforde ’t ambt van hofmeier van vader op zoon deur gaf. Den eersten Van Beverforde was in 1612 Reint van Beverforde. Hee was trouwd met nen nicht van zien veurganger. De familie kreeg völle landerijen in eigendom en kwam tot groot anzeen. Jan Hendrik van Beverforde kon ’t zich rond 1720 veroorloven um zichzelf, zien vrouw en eur zoon Hermannus te loaten portretteren.

Stoatenbiebel

Luister en lees

Stoatenbiebel

Den Tachtigjoarigen Oorlog was veur Twente en Oaveriessel nen tied van plundering en achteroetgang. Stoatse en Spaanse troepen hielden flink hoes op ’t platteland. Boerenerven kwamen leeg te stoan en bouwland verwilderden. ’t Calvinisme har weinig anhang onder de bevolking. Zo is de Beeldenstorm helemoal an Oaveriessel veurbie egoan. Oldenzaal was lange tied in Spaanse handen. ’t Protestantisme, dat gedwongen invoerd wör, kreeg weinig weerklank en grote delen van Twente bleven katholiek. Alhoewel d’r noa den Tachtigjoarigen Oorlog officieel in de Republiek der Zeuven Provinciën gewetensvrieheid was, wör van iederen Nederlander verwacht dat e oaverstappen zol noar de gereformeerde karke. De katholieken wör ’t nich makkelijk maakt. Eur karkgebouwen wörden in beslag eneumen. In schoelkarken en schöerkarken wörden in ’t geheim bijeenkomsten holden. Um nen openbaar ambt te kunnen bekleden, mos ie lid wean van de hervormde karke. Nen belangriek strijdpunt oet de Reformatie was de vroage veur wee den Biebel bedoeld was. De katholieke geesteliken waren van mening dat gewone leu den Biebel leever nich zelf leazen mossen. Zee konden in de karke luusteren noar den oetleg van de geesteliken, dee den Biebel in ’t Latijn leazen. Zee traden op as bemiddelaars tussen God en de gelovigen. De protestanten doarentegen vonden dat iederen gelovige zelf den Biebel mos kunnen leazen en dat nen predikant in de eerste plaatse nen deener van ’t woord van God was. Dat betekenden ok dat den Biebel in de eigen toal beschikbaar mos wean, ’t leefst in nen zo betrouwbaar meuglike vertaling. De Synode van Dordrecht gaf in 1618 opdracht um den Biebel vanoet ’t Grieks en Hebreeuws te vertalen. Disse Stoatenbiebel, zo eneumd umdat e deur de Stoaten-Generaal betaald wör, is zo’n driehonderd joar den standaardbiebel ewest en hef groten invloed had op de Nederlandse cultuur en toal. In 1637 was de vertaling kloar en tussen 1637 en 1657 wörden d’r enkele honderdduuzenden exemplaren drukt. Oetdrukkingen as ‘in het zweet zijns aanschijns’, ‘op handen gedragen’ en ‘een lust voor het oog’ komt oet den Stoatenbiebel.

Harmannus van Beverforde

Luister en lees

Harmannus van Beverforde

Hermannus wör in 1725 geboren as zoon van Jan Hendrik van Beverforde en Maria Keller van Neuenhaus. Zien vader Jan kwam noa nen lange slepende erfeniskwestie, vlak veur de geboorte van Hermannus, in ’t bezit van den Hof Oatmöske. Dat was ’t geheel an onroerend good dat in de loop van de eeuwen deur schenkingen en ankoop binnen ’t stelsel van horigheid bie mekaar kommen was. Jan mos doarveur deep in de buul tasten en twee hypotheken ofsleuten. Feitelik was den hof deur oavererving al vanof 1612 in handen van de familie Van Beverforde. Zee voerden den titel van Hofmeier, beheerder van horige gooderen, mer in warkelijkheid waren ’t grootgrondbezitters. In 1748 trouwden Hermannus met Antonetta ten Cate. Antonetta eur zuster Anna trouwden zo ongeveer in denzelfden tied met Johan Georg Dröghoorn. ’t Huwelijk van Hermannus en Antonetta duurden nich lange, want drie dage noa de geboorte van eur zoon Anthony in 1756, störf Antonetta in ’t kraambed. In 1767 trouwden Hermannus veur de tweede keer. Disse keer met Mettina Alegonda Cramer-Knijpinga. Zee kwam oet Groningen en was de weduwe van Hermannus Cramer oet Oatmöske. Beiden brachten nen zoon oet eur eerdere huwelijk met. Hermannus zien zoon was Anthony van Beverforde en Mettina eur zoon was Hendrik Knijpinga Cramer. Ze trokken samen in ’t Hofmeiershoes an de Grotestraat in Oatmöske. Tussen de twee stiefbreurs is ’t nooit wat wörden. D’r waren völle ruzies en conflicten, veural oaver geldzaken. Dat dee Mettina groot verdreet. In eur wanhoop dee ze zelfs nen poging um zichzelf van ’t leaven te beneumen in de stadsgracht dee achter ’t hoes langs leup. Drie belangrieke Oatmöske families waren noe met mekaar verbonden. Van Beverforde en Dröghoorn via Hermannus zien eerste vrouw, en Van Beverforde en Cramer via zien tweede vrouw. Alle dree heuren ze bie de, meest gereformeerde, bestuurlijke en börgerlijke bovenlaag van Oatmöske. Hermannus störf in 1792 en wör, as belangriek man, in de Grote Karke begraven, dee doentertied protestants was. Begraven wörden in de karke was alleen weg elegd veur belangrieke leu. Zo’n graf bleef vaak nog nen tiedke lös liggen en dat gaf nen onaangenamen liekenlucht in de karke. Doar kump de oetdrukking ‘rieke stinkerds’ vandan.

Atlas

Luister en lees

Atlas

Nen atlas was nen statussymbool. Hee leut zeen dat den bezitter kennis van de wereld har. Disse atlas hef nen hele reekse kopergravures met landkoarten en vogelvluchtperspectieven. De koarten bint maakt deur verschillende cartografen en oetgevers. De oldste gravures stamt oet 1605 en bint maakt en drukt deur Nicholaas Visscher. De niejste gravures bint van ’t hoes Seutter en stamt oet ’t ende van de achttiende eeuw. Noast Seutter en Visscher hef den atlas ok gravures van De Witt, Ottens, Homanno en aanderen. In ’t geheel hef den atlas 124 koarten, woarvan nen deel inkleurd is. Zo’n atlas was nen groot statussymbool en nen kostbaar bezit. Den bezitter leut d’r met zeen dat e kennis har van de wereld. De koarten leuten zeen hoo as de wereld deur ontdekkingsreizen en handelscontacten steeds groter wör. De koarten zölf waren biezunder mooi oetvoerd, mer vaak al verolderd. Of alles precies klopten, was minder belangriek. Met zo’n atlas leut den bezitter veural zeen dat e ‘nen man van de wereld’ was: ontwikkeld en beleazen.

Johan Georg Dröghoorn

Luister en lees

Johan Georg Dröghoorn

Johan Georg Dröghoorn, den vader van Wennemar Hendrik, was tot halfweg de joaren zeuventig van de achttiende eeuw nen welgesteld man. Hee volgden zien vader op as rentmeester van ’t Huys Ootmarsum en was doarnoast rentmeester van de stadholderlijke domeinen in de Grafschaft Bentheim. Ok har e inkomsten oet eigen boerderiejen, huuzen en stukken grond. Boavendear was den drost van Twente, Baron van Heiden-Hompesch, um in totaal 13.000 gulden schuldig. In 1775 wör hee zonder opgoaf van reden deur den drost ontslagen. As e doarnoa zien geld probeert terug te kriegen, wil den drost alleen betalen met schulden dee boeren nog bie um hadden. Van Heiden zorgt d’r ok veur dat Johan Georg zien baan as rentmeester van de stadholderlijke gooderen kwiet raakt. Johan Georg hef gin andere keus dan dee schulden oaver te nemen en steet dan veur de ondankbare taak um zien 13.000 gulden bie ‘de arme leu’ weg te halen. Wat den drost en zien niejen rentmeester nich dachten te kunnen innen, mos Johan Georg mer zeen binnen te kriegen. ’t Verhaal geet dat Johan Georg nog altied op wraak zint veur ’t onrecht dat um an edoan is. Zo zol e as ’t rode manneke nog altied rondspoken in ’t moeras van ’t Agelerbrook. Um zien geld bie de boeren te innen, gung Johan op pad. Hee dreug doarbie nen rood jäske. Johan was nen slimmerik en wis de boeren keer op keer te verrassen en zo toch nog nen mooi deel van zien kapitaal terug te kriegen. In 1795 störf Johan en volgens ’t verhaal wör e in ’t Agelerbrook begraven, an de linkerkaant van nen berkenboom. Nen joar later bezochten familie en zien getrouwen ’t graf. Tot eur grote verbazing lag ’t noe an de rechterkaant van den berkenboom. Elk joar verplaatsten ’t graf zich wieder in de richting van Oatmöske. Eerst gung dat rap, mer ’t wör steeds langzamer. Uuteindelik nog mer met nen hanentred: één hanenstap in ’t joar. Nen paar joar noa zien dood verdwenen d’r in ’t Agelerbrook een antal kinder oet Oatmöske. Woarschienlik bint ze in ’t moeras verdronken, mer al rap gung in de stad ’t verhaal rond dat ’t rode manneke d’r wat met te maken har. Doarnoa wör zien schim steeds vaker zeen rond boerenerven in Tilligte en Agelo. ’t Rode manneke zol niks vermoedende wandelaars met nen rood lechtke ’t moeras in lokken, um eur doar van ’t geld of te helpen. Oaver nen antal joaren zal zien graf bie ’t museum ankommen. Precies doar woar ooit zien gehaten baas hef ewoond. Wee wet wat d’r dan gebeuren zal?

Hofkamer

Dit gebouw hef tot 1960 an de Markt stoan, woar noe restaurant „De Guldene Crone” steet.

Mochten de burgers in de stad zich nog zo veul verbeelden met heur kleine stukskes grond en heur patriotisch gezanik oaver vri-jheid, geliekheid en broederschap, echte macht hadden ze nich. Nee, kiek dan ees noar baron Sigismund Vincent Gustaaf Lodewijk van Heiden Hompesch tot Ootmarsum, rieksgraaf, drost van Twente en Salland en voogd van den stadholder, de Prins van Oranje. De tegenstanders neumden hum de Colossus: kolossaal van omvang en kolossaal in zien daden. 't Prachtige Huys in Ootmarsum was slechs één van zien vele bezittingen. Rondom 't huys har Sigismund 'n echten lusthof anlegd met 'n wildbaan, visvievers en 'n prachtige koepeltuin met doarin 'n Arionfontein. Dat was pas echte macht, en zo gedreug Sigismund zich dan ok. Bi-j de bevolking van Twente was he-j allesbehalve populair. Zien neef was drost van Vollenhove en met zien beiden bestuurden ze Overiessel. 'Tot groot ongenoegen van hare burgers', schreef 'n tiedgenoot en burgemeester van Zwolle. De drost maakte openlijk misbruuk van zien macht. De leu warren zo bange veur disse heer, dat d'r noa zien dood allerlei verhoalen de ronde deden. Sigismund kreeg 'n beroerte toen he-j op 'n mooie zomerdag in zien vievers stun te vissen. 's Aovends wörd zien lichaam in 'n loden kiste noar de karke bracht. De volgende mörgen, zo geet 't verhoal, hadden alle bomen langs disse route heur bladeren verleuren. Midden in de zoomer. Van Sigismund wördt verteld dat he-j 'n vloek oaver 't kasteel ofreup. Zo zol he-j rond 1780, in 'n vlaag van geleufsiever, 'n katholieke priester hebben loaten vermoorden. 't Katholicisme wörd wel tolereerd in schuilkerken, mer disse roomse onverlaat har 't in zien kop haalt um haagpreken te geven. D'r mos 'n voorbeeld steld worden. Vlak veur zien dood zol disse priester 't huys en zien bewoners vervluukt hebben. 'Van dit trotse huys zal ginnen steen op den aanderen blieven.' Veertig joar later, in 1820, is 't Huys Ootmarsum steen veur steen ofebrökken.

Olde Daalhuis

Luister en lees

Olde Daalhuis

Kijk eens naar deze oude foto uit omstreeks 1950. Dit gebouw stond destijds aan de Markt in Ootmarsum, vlak bij het Kerkplein. Een karakteristiek pand, met een opvallende hoge puntgevel. Het was een vertrouwd onderdeel van het oude stadsbeeld.
In de loop der jaren heeft het heel wat bewoners gekend. Van een zadelmaker tot een notarisklerk. Het gebouw werd in 1901 zelfs nog eens herbouwd. Maar begin jaren zestig moest het plaatsmaken voor nieuwbouw. In 1963 werden de panden hier gesloopt om ruimte te maken voor het huidige restaurant De Guldene Crone.
Gelukkig verdween niet alles. Een deel van het oorspronkelijke gebouw kreeg een nieuwe plek in het Openluchtmuseum. Daar werd het in aangepaste vorm herbouwd. De hoge puntgevel bleef herkenbaar, maar het gebouw werd een stuk kleiner. Anders zou het hier wel erg nadrukkelijk boven de andere gebouwen uitsteken.
Vergelijk de oude foto maar eens met de Hofkamer zoals die er tegenwoordig uitziet. De ramen en deuren zitten niet allemaal meer op dezelfde plaats, maar de karakteristieke vorm is nog duidelijk te herkennen.
Zo heeft een stukje van het oude Ootmarsum toch een tweede leven gekregen. Niet meer aan de Markt, maar hier in het museum. En gelukkig hoefde het daarvoor niet helemaal opnieuw uitgevonden te worden.

Hofkamer – Stad Oatmöske

Luister en lees

Hofkamer – Stad Oatmöske

De vroegste beschrieving van Oatmöske stamt waarschijnlijk oet ’n beschrieving van ’t leaven van bisschop Radboud. Dit heiligenleaven, dat in de tweede helft van de tiende eeuw deur nen Utrechtsen kanunnik opschreven wör, vertelt oaver de dood van den heiligen Radboud tijdens ’n reize deur de oostelijke delen van zien bisdom. Radboud wör ziek en leut zich noar Oatmöske brengen, ’n plaatse woar e geerne kwam. In 917 störf e in Oatmöske. In de tekst steet dat Oatmöske op ’n biezunder mooie plek lag. Deur de ligging an ’n belangrieke noord-zuidverbinding en an de handelsroute tussen Noord-Duutsland en Vlaanderen ontwikkelden Oatmöske zich tot ’n vestingstadje. In 1325 wörden de stadsrechten van Oatmöske bevestigd. Völle stadsboerderiejen hebt ’n gevelteken, vaake in de vorm van gekruuste en gestileerde peerdekoppen. Van de sterk gestileerde vorm, zoas op ’t Lös Hoes te zeen is, bint Saksische veurbeelden bekend dee teruggoat tot de eerste eeuw veur Christus. Veur de Saksen was ’t peerd, en veural nen schimmel, ’n heilig dier. Disse peerde mossen ’t onheil boeten de boerderieje hollen. ’n Aanderen oervorm van ’t gevelteken is de donderbezem, ’n symbool dat verwijst noar de bliksemschichten dee Thor of Donar noar de eerde slingerden. Dit teken beschermden tegen toverij en natuurlijk tegen onweer. Um ’t hoes tegen onweer te beschermen, wör d’r ok vaake hoeslook op ’t rieten dak plant. Vanof ’t midden van de achttiende eeuw kwamen katholieke en protestantse geveltekens in zwang. De katholieke tekens bevatten völle karkelijke symbolen, zoas ’t kruus, den kelk en de hostie. ’t Protestantse gevelteken was mear decoratief. De lelie, as symbool van de hervormden, kwam vaake veur. Ok ’t vaasmotief wör geregeld gebruukt.

Hofkamer – Saksenoorlogen

Luister en lees

Hofkamer – Saksenoorlogen

Oatmöske is één van de oldste stadkes van Twente. Rond 800 noa Christus stun hier één van de eerste hölten karken van Twente. Vanoet ’t karkelijke steunpunt in Utrecht trokken Angelsaksische priesters ’t heidense Saksenland in um ’t geleuf te verkondigen. Dat har wisselend succes. Karel de Grote bracht doar verandering in. Vanof 772 begon disse katholieke, Frankische keuning met veldtochten um ’t Saksische gebied an zien riek toe te voegen. Zien eerste oorlogsdaad was ’t umhakken van de Irmensul, ’n belangriek Saksisch heiligdom met grote symbolische betekenis. De Irmensul was ’n grote, rechtopstaande boomstam dee volgens de Saksen de hele wereld ondersteunden. De Saksen reageerden met openlijk verzet en brandden de eerste hölten karken plat. Ze kozen ok nen hertog, nen legeraanvoerder dee in vredestied weer terugtrad. De eerste hertog van wie de naam bekend is, was Widukind, of Wittekind. Zien strategie van voortdurend verzet tegen Karel de Grote zorgden d’rveur dat hee tientallen joaren de belangriekste leider in ’t Saksische gebied bleef. Noadat Karel in 777 de Saksen verslagen har, reup e alle Saksische edelen bie mekaar op de rieksdag. Hee nam ze, met behoud van eur rechten, op in ’t Frankische riek. Mer Wittekind gaf zich nog nich gewonnen en vocht nog zeuven joar deur. In 785 zag e in dat de strijd verloren was en leut e zich dopen. Karel de Grote trad doarbie op as peetoom en de paus gaf ter ere van de doop ’n groot feestmaal. Wittekind wör de belangriekste leenheer van Karel de Grote in ’t Saksische gebied en moch de titel van hertog behouden. Met de doop van Wittekind kon de kerstening van de Saksen met nieje kracht deurzet worden. Utrecht en Münster kregen ’n bisschopszetel en d’r kwamen strenge wetten dee de overgang noar ’t christendom ofdwongen. Doden mochten voortan allent nog bie ’n karke begraven worden. Op ’t verbranden of begraven van doden volgens de heidense gebroeken stun de doodstraf. Dee straf gold ok veur ’t nich laten dopen van kinder. Oatmöske was ’n belangriek steunpunt bie de kerstening van de Saksen en groeiden oet tot één van de grootste parochies van Twente. Oaver Wittekind goat völle legendes. Zo zol e veur zien doop altied op ’n zwart strijdros reden hebben. Noa zien doop wör e allent nog op ’n wit peerd zeen. Dit witte ros is later opnomen in onder aandere ’t wapen van Twente.

Boerderieschöppe

Dit is de plek woar de geiten eur onderkommen hebt.

Koetshoes

’t Koetshoes is in 2025 restaureerd en inricht met verschillende authentieke koetsen.

'n Koetse met peerdekracht was tweehonderd joar geleden 't enige vervoermiddel op 't plattelaand. D'r warren toen nog ginnen verharde wegen en oaver de zandwegen mossen de leu vaake reizen van meerdere doagen maken. Bi-j de herbergen in de verschillende dörpen konnen de peerde verwisseld worden. De Goolden Koetse is nog altied één keer in 't joar 'n indrukwekkend gezichte. Op 't plattelaand har den boer vaake enkele peerde. Dat warren zware peerde veur 't zware wark, de zogeheten Belsen, en wat sjiekere peerde veur de koetse. 't Anspannen van 't peerd was 'n hele klus, mer ok 't mennen van 't peerd, zodaj met de koetse op pad konnen, was nich eenvoudig. As ie dat helemoal verkeerd deden, kregen ie te heuren: 'Ie mut 't peerd nich achter de wagen spannen!' De boodschoppenwagen was de huufkar, oftewel de zeilwagen. Doarmet wörden de veurroaden noar de markt bracht en later weer ophaald. Bi-j biezundere gelegenheden, zoas 'n bruloft, wörd de huufkar mooi versierd met papieren rooskes. De sjees is 'n kleine koetse met twee wielen en was bedoeld veur 't vervoer van twee personen. De landauer is 'n sjieke, oapen koetse dee deur de meer welgestelde burgers gebruukt wörd. De karkwagen is 'n klein koetske met 'n soort cabine, woarmet de leu ok bi-j slecht weer in heur zondagse klean, zonder nat te worden, noar de karke konnen goan. Vrogger was d'r ginnen openbaar vervoer. De postkoetse bood plaats an 'n paar personen en zo kwam 't openbaar vervoer langzaam op gang. In de steden reed toen de omnibus, 'n lange wagen met plaats veur meerdere personen, voorttrokken deur peerde. Tot op de dag van vandaag riedt zulke wagens hier in de umgeving nog rond. Ze heet hier gewoon 'n Jan Plezier.

Veeschöppe

Disse schöppe wördt onder aandere gebruukt bi-j ’t tweejoarlijkse Karstspel.

Woagenschöppe

In de woagenschöppe stoat verschillende oale woagens, woaronder de dree Poaswoagens.

Van klein tot groot warren d'r allerlei wagens dee in en um de boerderi-j gebruukt wörden. Van de eenvoudige kruiwagen en de bolderkar tot de stortkar en de zware hooi- en oogstwagens. De meeste wagens hebt hoolten wielen, vaake met 'n iezeren hoepel d'r umhen. Sommige hebt twee wielen, aandere vier. Vaake zit d'r ok nog 'n draaibaar onderstel onder. De dissel, of boom, is de lange balk woaraan de peerde anespannen wörden. Met de mestkar wörd de mest oet de stal op 't laand oetreden. D'r steet ok 'n oogstwagen, woarmet eerappels, bieten en knollen vervoerd wörden. De hooiwagen is veurzien van steunstokken, zodat 't hooi hoger opstapeld kan worden. As ie bi-j 't hooien te veul hooi op de vork namen, dan viel 't grootste gedeelte d'r vaake weer of. Doar kump de oetdrukking 'Ie mut nich te veul hooi op de vork nemen' vandaan. De hooiwagens en 't warken van de hele femilie op 't laand in de zoomer vormden 'n prachtig schouwspel, dat op talloze schilderi-jen is trög te vinden.

De Poaswagens

Drie grote en zware wagens stoat hier 't hele joar te wachten um met Poasen oet de stal te worden haalt en weer dienst te doon bi-j de poastradities. De organisatoren van disse tradities in Ootmarsum, de Poaskeerls, gebruukt disse wagens um 't hoolt veur 't poasvuur op te halen oet de natuurgebieden in de umgeving. Op poaszaterdag wördt 't poashoolt onder grote belangstelling ophaald. De drie wagens, elk voorttrokken deur twee sterke Belsen, wörden zo volle laden dat ze bi-j de tocht deur 't centrum van Ootmarsum an beide kaanten van de stroate de huuzen raakt. Onder 't zingen van de poasliederen wördt 't poashoolt noar de poasweide bracht. Doar wördt op eerste poasdag, klokslag acht uur 's aovends, 't vuur anesteuken as symbool veur 't ni-je leven dat de zoomer met zich metbrengt.

Möllenhoeske en papeermölle

’t Möllenhoes stamt oet 1450 en hef de status van rieksmonument.

't Enige gebouw in 't park dat de status van rieksmonument hef, is 't möllenhoeske. 't Möllenhoes stamt oet 1450. 't Woonhoes is in 1810 deur den drost verkocht en kwam in 1960 in bezit van de gemeente. Tot 1860 zat d'r an dit möllenhoes nog 'n watermölle vaste, dee met 't rad in de möllenbeke dreaide. 't Was 'n koarnmölle. De mölle wörd veud deur 'n grote möllenkolk en was 'n bovenslagmölle. Dat betekent dat 't water van boven op 't möllenrad völ. De mölle stun bekend as de vuurste mölle. De achterste mölle lag in de buurt van de vievers an de achterkant van 't Commanderieplein. Beide möllens heurden bi-j 't kasteelkoppel dat zich op disse plaatse bevond. 't Möllenhoeske is 't enige gebouw dat van dit landgoed oaverbleven is. Beide möllens warren dwangmöllens. Pachters van 't kasteel mossen heur rogge bi-j disse möllens loaten malen. Doarveur mossen zee vanzelf meer betalen as bi-j de vri-je mölle in de stad. Den boer dee 's mörgens 't eerste bi-j de mölle kwam, was ok 't eerste an de beurt. 'Wie 't eerste kump, dee maalt 't eerste.'

Papeermölle

Luister en lees

Papeermölle

Het gebouwke is nen verkleinden oetgoaf van de watermölle dee hier vrogger stun. Noe wordt hier loatn zeen hoo as tweehonderd joar leden papeer maakt wör. Papeer wör doentertied maakt van lompen met nen hamerbak, dee deur waterkracht an dreven wör. Dat gebeurde in Twente in ’t natuurgebied ’t Springendal. De Drost Van Heiden-Hompesch, dee hier op de veurmoalige Commanderie Oatmöske woonde, har hier vief papeermöllen.

Papeerscheppen

Bekijk de de film

Papeerscheppen

Marjon Droste geft nen demonstratie ambachtelijk papeerscheppen.

Filmke Oogstdag

Bekijk de de film

Filmke Oogstdag

Op den ambachtelijken Oogstdag wör de rogge op verschillende manieren meid.

Kapbarg

Hier wör ’t stro en heui dat ’s zomers van ’t land kwam bewaard, umdat ’t vee in de winter ok wat te etten mos hebben.

Al sinds de middeleeuwen wörd 't stro en hooi dat 's zomers van 't laand kwam, bewaard, want 't vee mos in de winter natuurlijk ok te eten hebben. Disse veurroad wörd opsleugen in 'n hooibarg, dee ok wal hooimiete neumd wörd. De hooibarg hef vier stevige roeden en 'n met riet dekt dak dat versteld kan worden. Afhankelijk van de hoeveelheid hooi gung 't dak omhoog of omlaag, zodat de inhoud dreuge bleef en nich nat kon worden. 'n Gevulde hooibarg kon behoorlijke ofmetingen hebben. Probeer doar dan mer ees 'n spelde in te vinden...

Heinenboer

’t Boerderiejetype „Lös Hoes” wördt vervangen deur nen luxer boerderiejetype woarin mens en deer van mekaar escheiden leeft.

Op 't moment dat 't veld, de heide, op grote schaal ontgonnen kon worden in Twente, stapten de leu oaver op 'n aanderen soort boerderi-j. 't Los Hoes, dat tot dan toe 't meest veurkwam in disse streek, wörd vervangt deur 'n comfortabeler boerderi-jtype, woar meenske en dier van mekaar scheiden leefden. Disse boerderi-j is van 'n kleinen keuterboer en stamt oet 1850. Al is ze kleiner, toch was ze 'n stuk comfortabeler as 'n Los Hoes. Meenske en dier leefden van mekaar scheiden. De boerin beschikte oaver 'n fornuis en 'n spoelkeuken met 'n waterpomp. D'r wörd sleupen in 'n gewoon bed en nich langer in 'n bedstee. En, heel luxe veur die tied, was d'r ok 'n toilet in 't gebouw: 't gemak. Dankzij dat gemak hoefden de leu regen en wiend nich mear te trotseren um noar 't huuske te goan. Zo'n gemak was d'r ok in de dodencelle. Doar kon ie op zien dooie gemak doon wat ie doon mossen. De boer har waarschijnlijk neven zien boerderi-j nog aandere inkomsten. Waarschijnlijk verdiende he-j in de winter wat bi-j met 't maken van dokken. Dokken bint stroproppen dee onder de dakpannen kwamen um 't dak beter tegen de regen te beschermen. De boerin verdiende wat bi-j met kantklossen. Kant was duur en 't maken d'rvan kostte veul tied. Hoe rieker den boer was, hoe breder 't kant an de knipmuts van de boerin. Zoas 't gezegde zegt: wie 't breed hef, lat 't breed hangen. Met twaalf kinder in zo'n klein huuske was 't passen en meten. De ooldere kinder sleupen doarum direct onder de dakpannen, op de hiel: de lage zolder boven de veestallen. As ze geluk hadden, sleupen ze boven de koeien. Dan hadden ze 's winters gratis vloerverwarming. Meestal sleupen de leu met de klean an. En as 't 's nachts sneeuwde, dan mossen ze 's mörgens eerst de snee van de dekke slaan.

Boerderijke Heinenboer – Noabers

Luister en lees

Boerderijke Heinenboer – Noabers

Um as noaber evraagd te worden, is ’t ’n eer. Mer ’t is nich iets dat ie lichtvaardig op oe nemt. Met ’t angoan van noaberschop verplicht ie oe tegenover den aanderen. Noabers bint anevreugde buren. ’t Is ’t sociale netwark woar ie op terug könt vallen as ’t onverwacht slechter geet. ’t Bint de leu dee d’r bint bie de geboorte van oe kinder, bie de doop, verkering en ’t trouwen, mer ok bie oe overlieden. Zee bint de leu dee tot ’t leste moment in de karke blieft zitten en oe kiste draagt. ’t Is dus handig um tenminste acht noabers te hebben. As ’n jong paar op ’n bestaonde boerderieje introuwt, dan wördt vaake de bestaande noaberschop oavernommen of wördt in overleg veur aandere noabers keuzen. Geet ’t um ’n nieje boerderieje, dan mossen d’r nieje noabers anezocht worden. ’n Noaber hef ie veur ’t leaven. De verplichtingen bint allesbehalve vrieblievend. Doarum is ’t van groot belang um ’n goeie verhouding met oe noabers te hebben en te hollen. Onder de noabers is d’r één den noodnoaber. In alle gevallen woar noaberhulp neudig is, verleent hee as eerste hulp. ’n Mooie noaberplicht is ’t angeven van ’n kind. Dat gebeurde deur den vader en twee noabers dee as getuugen metgungen. Onderweg noar ’t stadhoes wör in ’n café veur den ambtenaar van de burgerlijke stand ’n tegoed achterloaten, zodat hee later nog ’n borrel kon halen. Natuurlijk dronken den vader en de noabers zölf ok op de geboorte. Lag de boerderieje wat wieder van ’t stadhoes, dan wörden onderweg nog meer cafés anedoan. Zo vertrok ooit nen boer met zien noabers um de geboorte van zien prachtige dochter Lilliane an te geven. ’t Wör ’n heel gezellige tocht. Mer toen ze eindelik bie ’t stadhoes ankwamen, waren alle dree zo dik dat ze de naam vergeten waren. ’t Enige wat ze nog wussen, was dat de naam met völle ellen schreven wör. Tot op den dag van vandoage heet disse dochter, inmiddels 84 joar old, Ellen.

Boerderijke Heinenboer – De deel

Luister en lees

Boerderijke Heinenboer – De deel

Op de deel wör warkt. De rogge wör op de vloer oetspreid en de jongemannen sleugen met dorsknuppels en vlegels de graankorrels oet de aren. In ’n regelmatig tempo, om de haverklap, sleugen de vlegels op de oogst. De jongemannen, de vlegels, hadden noa ’t wark nog genog energie oaver um de dames ’t hof te maken. Doarum wordt d’r nog altied sprokken oaver de vlegeljoaren: de onbezorgde tied van kameraadschap en avontuur. Noa ’t verwijderen van ’t stro, dat onder aandere gebruukt wör um dokken van te maken, bleef op de dorsvloer kaf, koren en stof oaver. Met de wanne wör dat opeschud, zodat de wind de lichtere delen, ’t kaf en ’t stof, wegblies. In de wanne bleef dan ’t koren oaver. De oetdrukking ‘’t kaf van ’t koren scheiden’ herinnert nog altied an disse manier van warken. Um de huwelijksmarkt wat op gang te helpen, wör d’r af en toe op de deel ’n spinvisiet holden. Jonge boerendochters neudigden dan eur vriendinnen oet um samen droad te spinnen. ’t Spinnewiel wör dan vaake dragen deur ’n ongetrouwden breur. Zo kwam alle jonge leu van huwbaren leeftied bie mekaar en dat leidde natuurlijk geregeld tot wat gekheid. De boerin keek de aandere kaant op as d’r twee in ’t heui verdwenen. Slachthook Ie weet wat veur vleis ie in de kuupe hebt, as ie zölf oe varken slacht. Op elke boerderieje wör in ’t noajoar slacht. De plaatselijke slager hulp doar vaake bie. Alle onderdelen van ’t varken wörden gebruukt. ’t Varken wör middendeur ehakt en met beide helften an ’n leer ehangen. Bie ’t oetbenen kwamen hammen en spek vriej. De aandere delen wörden met ’n vleesmölle fienmöllen um ze in te wecken of um d’r worst van te maken. Bloedworst en leverworst bint echte Twentse specialiteiten. Dat geldt ok veur de Twentse balkenbriej, dee maakt wör van boekweitmeel, lever, spek en völle kruiden. ‘Nich veurdat nen boer ’n balkenbriej op hef, begint hee an ’n scheenkn.’ ’t Lekkerste van ’t varken wör altied tot ’t leste bewaard.

Klein warktuug

In disse schöppe wördt klein warktuug tentoongesteld.

In disse schure kuj kleine warktugen bekieken.

Weemhof

Dit is één van de oldste gebouwen op ’t terrein, ’t veurmoalige restaurant „De Wanne”.

De Weemhof lik ’t niejste gebouw op ’t terrein, mer is in de kern één van de oldste. ’t Gebint, de dragende constructie van hölten balken, stamt oet de veertiende of vieftiende eeuw. Zo’n good gebint wör vrogger vaake meerdere keren hergebruukt. Zo hebt disse gebinten van 1969 tot 1997 deel oetmaakt van ’t exclusieve restaurant De Wanne. De naam Weemhof is ofleid van weem of wheeme, nen benaming veur ’n pastorie. De betekenis geet terug op ’t oold-Friese wetheme, dat karkelijk bezit betekenden. Völle dörpen en steden hebt wal ’n Weemstroat en ’t woord weem kuj af en too ok terugvinden in achternamen, zoas Oude Nieuwe Weme. In ’t gebouw zeet ie wisselende tentoonstellingen en kuj ’n korte introductiefilm oaver ’t museum bekieken. Ok veend ie hier ’t begin van de textielindustrie in Twente. Dee textielindustrie gaf in de veurige eeuw wark an völle doezenden leu in de vele fabrieken dee hier waren. Disse industrie begun al in de achttiende eeuw op de boerderieje. Veural in de wintertied sponnen boer en boerin, vaake van ’t zölf verbouwde vlas, garen op ’n spinnewiel en weefden dat op ’n weefgetouw tot linnen stof. ’t Grote mozaïek kump van de Twentse Textielschool in Enschede, woar ’t in 1952 in ’t schoolgebouw anebracht wör. In 2017 verhuisden ’t kunstwark van Nel Klaassen noar disse plek. An ’t historische weefgetouw kuj zeen hoeveel wark ’t was um stof te weven. Weet ie woar ’t spreekwoord „op z’n elf en dertigst” vandaankump? Op zo’n weefgetouw zit ’n ‘boom’ woar ’t garen op spannen wör in dartig groepen van elk honderd dröaden. Deur disse dröaden, de schering, steeds um en um omhoog en omlaag te loaten goan en d’r ’n spoel met ’n droad, de inslag, deurhen te loaten scheeten, ontstun de linnen stof. Wol ie ’n heel sterke stof maken, dan voegen ie d’r elf groepen van honderd dröaden an too. Dat was völle wark en doar duurden ’t weven völle, heel völle langer. Alles wat langzaam en heel secuur gung, gung dus „op z’n elf en dertigst”. As d’r wat te vieren was, bieveurbeeld as nen boer wat jongs har, ’n jong kalf of ’n veulen, dan schonk e ’n borrel van rozienen op brandewien: boerenjongens. De naam hef niks met jongens te maken. Boerenmeisjes, abrikozen op brandewien, is ’n verzinsel van latere datum. As de kastelein oe vrogger vertrouwde, kreeg ie misschien krediet. Dan mochten ie de boerenjongens opdrinken en later betalen. Hee zetten oe schuld op ’n stok deur d’r met ’n mes inkepingen in te maken. Zo’n stok heet ’n kerfstok. ’t Spreekwoord „wat op de kerfstok hebben” is doarum ok nich bepaald positief.

Oogstschöppe

In de oogstschöppe veend ie gereedschap um te ploegen, ’t land te bemesten, te zaaien en te oogsten.

D'r wördt wal ees zegd: 't Twentse laand is vormt deur boerenhaand. 't Coulisselaandschap met akkers en weiden, ofewisseld met hooltwallen, is typisch veur disse streek. 't Bewarken van 't laand hef in de loop van de tied 'n grote ontwikkeling deurmaakt. Vrogger wörd 't laand bewarkt met hoolten warktugen en peerdekracht, later met trekkers en steeds mear machines. D'r was gereedschap um te ploegen, 't laand te bemesten, te zaaien en te oogsten. An 't begin van de veurige eeuw kwam de mechanische bewarking van 't laand steeds mear opzetten. Tegenwoordig zeej grote en zware machines, zoas combines, dee in korte tied grote stukken akker heel efficiënt bewarkt. Dat was vrogger wal aans: zwaar en muuzaam haandwark met eenvoudige hulpmiddelen. Al sinds de prehistorie hebt leu 't laand noar heur haand zet. De ontwikkeling van de landbouw is doarbi-j de drievende kracht west. In tegenstelling tot den jager past den landbouwer zien umgeving an en oefent he-j invloed oet op de natuur um hum hen. In 't begin was den landbouwer juust 'n verrieking veur de natuur. De verschillende soorten laandschappen dee deur menselijk ingriepen ontstunnen, boden kansen an ni-je planten en diersoorten. De prehistorische volken dee in disse streek in de oetgestrekte oerbossen leefden, dreven aanvankelijk roofbouw. Op de stuwwallen en dekzandgronden wörden de hogere delen van 't bos ofebränd en op de ni-j ontstane akkertjes wörd tarwe verbouwd. D'r wörd nog ginnen mest gebruukt. As de grond noa 'n paar oogsten oetput was, dan maakten ze verderop in 't bos gewoon 'n ni-je akker. De oolde akker wörd gebruukt as weide veur varkens en klein vee. Op de oetputte grond kreeg 't bos ginnen kaans mear. Noa verloop van tied ontstun op disse plekken heide, dee veul later grote delen van Twente zol bedekken. Steeds mear hoger gelegen bos wörd kapt um plaats te maken veur weiden en akkers. 'n Rechtstreeks gevolg was dat 't water sneller deur de beekdalen ofvoerd wörd. In de lagere gebieden leidde dat tot overstromingen, broeklaanden en moerasvorming. De erosie zorgde veur vruchtbare beekdalen en, noadat de berkenbossen kapt warren, veur bloemrieke hooilaanden. De akkerbouw concentreerde zich op de hoger gelegen gronden. Doar ontstunnen de aaneengesloten landbouwgebieden, de zogenoemde essen. An de randen van disse essen lagen de weiden, de hooilaanden. Disse lagen bi-j veurkeur dicht bi-j 't water en vlak bi-j de boerderi-j. Rondom de weiden stunnen hekken en begroeiing, zoas knotwilgen. Juust disse hooltwallen maakt 't Twentse laandschap zo mooi en herkenbaar. Rond 't joar 800 noa Christus ontstunnen hier de eerste dörpen en stadjes. Dat warren nog kleine eilandjes in 'n ruw en onontgonnen gebied. De bevolking bestun oet stammen en familiegroepen dee verwant warren an de Saksen. De belangriekste groep warren de Tubanten, noar wie disse streek verneumd is. Heur geleuf leek stark op de Noord-Europese mythologie. Goden as Freya, Tyr en Wodan wörden vereerd. En ok tegenwoordig kuj in Twente nog altied sporen van disse oertied trögvinden.

De oogstschöppe – Vrogge landbouw

Luister en lees

De oogstschöppe – Vrogge landbouw

D’r wör wal ees zegd: ‘’t Twentse land is vormt deur boerenhand.’ ’t Coulisselandschap met akkers en weilanden, ofwisseld met boomwallen, is typisch veur disse streek. ’t Bewerken van ’t land hef in de loop van de tied ne groote ontwikkeling deurmaakt. Vrogger wör ’t land met hölten werktuug en met peerdekracht bewerkt. Later kwamen de trekkers en steeds mear machines. D’r was gereedschap um te ploegen, ’t land te bemesten, te zaaien en te oogsten. An ’t begin van de veurige eeuw kwam de mechanische bewerking van ’t land steeds mear op. Tegenwoordig zeet wie grote en zware machines, zoas combines, dee in korte tied grote stukken akker heel efficiënt bewerkt. Vrogger was dat wal aans: moeizaam handwark met eenvoudige hulpmiddelen. Al vanof de prehistorie hebt leu ’t landschap noar eur hand zet. De ontwikkeling van de landbouw is doar de drievende kracht in ewest. In tegenstelling tot de jager verandern de landbouwer zien umgeving en oefenden e invloed oet op de natuur um um hen. In ’t begin was de landbouwer juust verriekend veur de natuur. Deur de verschillende soorten landschap dee deur menselijk ingriepen ontstunnen, kregen nieje planten en diersoorten de kans um zich te ontwikkelen. De prehistorische volken dee in disse streek in de oetgestrekte oerbossen leefden, bedreven in ’t begin nen vorm van roofbouw. Op de stuwwallen en dekzandgronden wörden de hogere delen van ’t bos ofebrand. Op de kleine akkers dee doar ontstunnen, wör tarwe verbouwd. D’r wör nog gin mest gebruukt. As de grond noa nen paar oogsten oetput was, maakten de leu gewoon ne nieje akker in ’t bos. De oale akker wör dan as weide gebruukt veur varkens en kleine runderen. ’t Bos kreeg op de oetputte grond gin kans meer. Noa verloop van tied ontstun op disse plekken de heide, dee völle later grote delen van Twente zol bedekken. Steeds mear hoger gelegen bos wör kapt um plaats te maken veur akkers en weilanden. Dat har as gevolg dat ’t water sneller via de beekdalen ofvoerd wör. In de lagere gebieden leidde dat tot oaverstromingen, broeklanden en moerassen. De erosie zorgden veur vruchtbare beekdalen en, noa ’t kappen van de berkenbossen, veur bloemrieke heuilanden. De akkerbouw concentreerden zich op de hogere delen van ’t landschap. Doar ontstunnen de aaneengesloten landbouwgebieden, de zogeheten essen. An de randen van de essen lagen de weilanden, de heuilanden. Dee lagen ’t liefst dicht bie ’t water en vlak bie de boerderieje. De weilanden wörden umgeven deur hekken en begroeiing, zoas knotwilgen. Disse houtwallen maakt ’t Twentse landschap nog altied zo biezunder mooi. Rond 800 noa Christus ontstunnen hier de eerste dörpen en steden. ’t Waren nog kleine eilandkes in nen ruwen en woesten umgeving. De bevolking bestun oet stammen en familiegroepen dee verwant waren an de Saksen, veural de Tubanti, noar wie disse streek verneumd is. Eur geleuf leek stark op de Noordse mythologie. Freya, Tyr en Wodan waren de goden dee vereerd wörden. En misschien kuj ok vandoage nog wal iets van disse oertijd in Twente terugvinden.

De oogstschöppe – Gereedschappen

Luister en lees

De oogstschöppe – Gereedschappen

‘En den boer, hee ploegden veurt.’ Dat is nen bekenden oetdrukking. Met nen hölten ploeg en later nen iezeren ploeg, veurtrokken deur nen os of deur peerdekracht, wör ’t land bewerkt. De grond wör lösmaakt um te kunnen zaaien en poten. De akkers mossen bemest worden. As ’t gewas opkwam, mos ’t onkruid wied wörden en as den oogst riep was, kon d’r oogst wörden. Dat was hard warken. Nen aanderen bekenden spreuk is: ‘Zit den boer steeds op zien kont, dan kump d’r gin eerappel oet de grond.’ D’r wör rogge, haver, tarwe en gerst verbouwd. In de loop van de tied wör de landbouw steeds mear gemechaniseerd. ’t Peerd verdwean en de trekker kwam. Slimme machines um te zaaien, te poten en den oogst te verwerken, wörden steeds vaker inzet. Dorsmachines, eerappelrooiers, hakselaars en aandere machines mossen ’t wark lichter maken. As ie noe op ’t Twentse platteland rondkiekt, dan zeet ie de grote combines van de loonbedrieven, dee in den oogsttied de maïs, rogge en haver in één keer van ’t land haalt en verwerkt, zodat den oogst rechtstreeks noar de fabriek kan. Dat was vrogger wal aans. Den kleinen boer har akkerbouw én veeteelt en mos den heelen dag an ’t wark um d’r van te kunnen leaven. ‘Nen magere koe en nen vet peerd, is veur den boer gin bliksem weerd.’

Schoapskooi

In de schoapskooi höld den scheper, den schoapherder, zien kudde. Dee bestun vaake oet schoape van verschillende eigenaren.

In de schoapskooi hul de scheper, de schoapherder, zien kudde. De kudde bestun vaake oet schoapen van verschillende eigenoars. In de zoomer warren ze op 't veld te vinden, op de gemeenschappelijke heidevelden. Rond 1800 bestun zo'n tachtig procent van Twente oet heidevelden en wilde, woeste gronden. De schoapen zorgden d'r veur dat de heide nich oaverwoekerd raakte en nich in bosgebied verandere. De scheper kende de mooiste verhoalen oaver de wezens in 't veld: oaver de grieze veulens, de spookhoazen, de hellehond en de witte wieven. Wief is van ooldsher 't Twentse woord veur vrouw. Pas onder invloed van de negatieve klank van 't Hollandse woord wijf, zoas in viswijf, is 't woord vrouw 't wief steeds mear gaan verdringen. Wit betekent in dit verband weten, zuuverheid en kennis. 'n Wit wief is dus 'n vrouw met veul kennis. Zo'n vrouw wus alles van kruden en was vaake ok kraamvrouw. As de koe ziek was, dan haalden ze 't witte wief d'rbi-j en dan wus ze wat d'r gebeuren mos. Soms was 't wief 'n alleenstaande ooldere vrouw dee op de heide of in 't bos woonde. Onder invloed van 't geleuf in heksen was zo'n vrouw vaake 'n makkelijk doelwit. Tegenwoordig kuj 'n wit wief beter nich tegenkommen. Ze leeft onder de grond in de oolde grafheuvels, woar ze grote drinkgelagen hoolt en jongemannen noar heur toe lokt um ze veur altied op te sluiten. As ze 't durft, negeert ze 't gevelteken en kump ze 's nachts de boerderi-j binnen um stiekem 't bier te stelen. Gevaarlijk volk, disse witte wieven.

Schoapskooi – Witte Wieven

Luister en lees

Schoapskooi – Witte Wieven

In de schoapskooi höld den scheper, den schoapherder, zien kudde. Dee kudde bestun vaake oet schoape van verschillende eigenaren. In de zomer leupen de schoape op ’t veld, op de gemeenschappelijke heidevelden. Rond 1800 bestun ongeveer tachtig procent van Twente oet heide: wilde en woeste gronden. De schoape zorgden d’rveur dat de heide nich oaverwoekerd raakten en nich in bos veranderden. Den scheper kenden de mooiste verhalen oaver de wezens oet ’t veld: oaver de grieze veulens, de spookhoazen, den hellehond en de witte wieven. Wief is vanolds ’t Twentse woord veur vrouw. Pas onder invloed van de negatieve bijklank van ’t Hollandse wijf, zoas in viswijf, is ’t woord vrouw ’t woord wief geleidelijk verdrongen. Wit hef de betekenis van weten, zuverheid en kennis. Nen wit wief is dus nen vrouw met völle kennis. Zee wussen alles van kruiden en was vaake de vroedvrouw. As de koe ziek was, dan haalden de leu ’t witte wief d’rbie en dan wussen zee wat d’r gebeuren mos. Soms was ’t wief nen oldere vrouw dee allene leefden en op de heide of in ’t bos woonde. In de tied van de heksenvervolgingen waren disse vrouwen vaake makkelijke slachtoffers. Tegenwoordig kuj de witte wieven misschien leaver nich tegenkommen. Volgens de verhalen leeft ze onder de grond in de olde grafheuvels, woar ze grote drankfeesten houdt en jongemannen noar zich toe lokt um ze veur altied op te sluiten. En as ze ’t durft, negeert ze ’t gevelteken en kump ze 's nachts de boerderieje in um stiekem ’t bier te stelen. Gevaarlijk volk, disse witte wieven.

Schoapskooi – Vlas

Luister en lees

Schoapskooi – Vlas

Nen dienstmeid op ’t land har recht op ’n stukke grond woar ze vlaszaod kon zaaien. Dat veurrecht wör ofsproken as ze in dienst kwam en was nen deel van eur loon. De meid har vaake recht op nen spint: twaalf bie twaalf stappen vlasland, dat dicht bie de mest lag. Vlas hef namelijk goeie bemesting neudig. Dit vlaszaod, of lienzaod, wör oetstrooid op ’t lienstuk, de vlasakker. D’r bint twee soorten vlas: wit bloeiend en blauw bloeiend. ’t Witte vlas is korter en hef mear vertakkingen. Dat wör verbouwd veur ’t zaod. ’t Blauwe vlas wör verbouwd veur de vezels, woar textiel van maakt kon worden. De dienstmeid kon den opbrengst verwerken tot linnen veur eur oetzet. In Twente bint völle boerderiejen bekend woar nen rotboer woonde. Dat waren nich vervelende kerels, mer boeren op wier land de rot- of reutkuilen lagen, woar ’t vlas gerot wör. Met ’t oog op de visstand was ’t roten van vlas in revieren en beken in heel Noordwest-Europa verboden. Toch was ’t roten van vlas onmisbaar, umdat de vezels dan loskwamen en later oogst konden worden.

Schoapskooi – Weefgetouw

Luister en lees

Schoapskooi – Weefgetouw

Weven was ’t winterwark van den boer. De vrouw spon ’t garen en den boer verwerkten dat op ’t weefgetouw. Deur de lengtedröaden, de schering, schöt hee de spoel met de dwarsdröaden, de inslag. Dat proces wör ontelbare keren herhaald. Doar kump de oetdrukking ‘schering en inslag’ vandan. De breedtedröaden, de ketting, wörden versterkt met stiefsel, umdat disse dröaden ’t hardst sleten. Doarveur wör vaake ’n speciale emmer gebruukt. Weven was winterwark. As de stiefselpap bevreuren was, kon den wever nich verder. Hee was dan bang dat e zien wark nich op tied kloar kreeg. ‘Et vrös um op ’n emmer’ is in Twente dan ok ’n oetdrukking veur iene dee angstig wör. De lengtedröaden, zeuvenhonderd tot achthonderd stuks, wörden um ’n zogenaamde boom wikkeld. Dat was ’n hele klus. Nen boom opzetten dee ie samen met ’n noaber. ’t Was precies, geduldig en langdurig wark, woarbie natuurlijk völle proat wör. As d’r nen niejen boom op ’t weefgetouw kwam, dan wör d’r wat op touw zet. Veurdat vlas sponnen kon worden, mos de vezel van ’t hoolt escheiden worden. Doarveur gebruukten de leu onder aandere den hekel. Dat was ’n plank met pinnen of spiekers, dee steeds dichter op mekaar stonden. Doarmet wör de hooltvezels oet ’t vlas ekamd. Vaake zat d’r an weerskanten iene en wör d’r um en um ’n stuk vlas oaver den kam ehaald. ‘Iene oaver den hekel halen’ betekenden dus proberen um precies te weten te kommen hoo iets in mekaar stek.

Tuffelkeller

Eerappels mot vorstvrie bewaard worden en doarum wör d’r nen tuffelkeller of tuffelhel bouwd.

Rond 1750 dee de eerappel zien intrede in Twente. In 't begin mossen de boeren d'r niks van hebben. Omdat de bessen en de stengels giftig warren, dachten ze dat de knollen ok ongezond warren. Mer eerappels, of tuffels, konnen ok verbouwd worden op braak liggend laand. Met disse teelt konnen twee tot drie keer zoveul leu van voedsel veurzien worden. Dat was an 't einde van de achttiende eeuw bittere noodzaak. Eerappels mossen vorstvrij bewaard worden. Doarum bouwden ze 'n tuffelkelder of 'n tuffelhel. Dat was 'n warm gat in de grond, an weerskanten umgeven deur aarde en isoleerd met stro en rieten matten. Behalve eerappels wörd in de kelder vaake ok aandere oogst en fruit bewaard.

Landkruis

Hier stond tot voor kort het Landkruis

Het landkruis dat hier stond had een bijzondere historie, want jarenlang stond dit beeld op de Ageler Es op de plek waar nog steeds jaarlijks de historische brooduitdeling plaatsvindt. Het landkruis kwam niet zomaar op het museumterrein terecht. Toen de boeren in Agelo hadden besloten een nieuw corpus aan te schaffen en het oude wilden afdanken, nam wijlen Herman Luft het initiatief en nam het corpus mee naar het museum. Het werd vakkundig gerestaureerd en het kreeg op een nieuw landkruis een plek in het museumpark. In het voorjaar van 2026 bezweek het landkruis onder de tand des tijds

Smidse

Elk dorp har zien eigen woagenmaker en smid, de smidse.

Elk dörp har zien eigen wagenmaker en smid. Disse beiden warkten op bestelling en mossen good met mekaar kunnen samenwerken. De wagenmaker maakte de wielen en de smid smeedde de iezeren hoepels dee um de wielen hen kwamen. De wielen wörden met 'n pal op de as vastzet. Disse pal, dee tijdens 't rijden onder grote druk steet, voorkomt dat 't wiel van de as of schöt. Doar kump ok de oetdrukking 'pal stoan' vandaan: onwrikbaar of onverzettelijk wezen. Iezer hef de vervelende eigenschap dat 't krimpt as 't ofkuult. De smid mos dus 'n echte vakman wezen um de hoepels precies passend te maken. As ze te klein warren, kwam ie mooi te pas... Iezer mut smeed worden as 't heet is. En um deur te kunnen warken, mos ie meerdere iezers in 't vuur hebben. De schure is 'n deurritschure. An de ene kaante kon de wagen noar binnen rijden en an de aandere kaante kon he-j d'r weer oetrijden, zonder dat de wagen dreaid hoefde te worden.

Dokken maken

Recht onder de pannen en op de panlatten wörden bundels stro anebracht. Disse bundels neumden ze dokken. 't Stro was 't restant van de rogge. De volle lengte van 't stro wörd één keer dubbel sleugen en met 'n paar strengen vastebonden. Dat was precies wark. As dat nich good gebeurde, leup bi-j 'n flinke regenbui 't water noar binnen. En dan mos ie dokken...

Göbel

Veul machines warren anesleuten op 'n göbel. An disse rosmölle leup 'n peerd in 't ronde en dat zorgde veur de aandrieving. Veur 'n peerd was dat zwaar en saai wark. D'r mos voortdurend met gelieke kracht en in 'tzelfde tempo warkt worden. Doarum har 't peerd vaake oogkleppen op. Leup 't peerd te langzaam, dan kon 't lange haver kriegen: zweepslagen. Sommige boeren gungen nich al te zuunig met heur peerd um. Zoas 't Twentse gezegde zegt: 'Ik bin lééver zien biebel as zien peerd.' Ik bin lééver zien biebel, want doar kan he-j nich op sloan.

Ambachtelijk smeden

Bekijk de de film

Ambachtelijk smeden

Hier wör tijdens de Ambachtendagen ’t iezer smeed as ’t heet is.

Klompen maken

Luister en lees

Klompen maken

Klompenmaker Herman Bekhuis demonstreert dit oude ambacht in de smederij op het Openluchtmuseum Los Hoes.

Bakspieker

In disse Bakspieker wör brood bakt in nen oaven dee met takkebossen veurverwarmd wör.

Vanaf 1598 wörd d'r belasting op vuursteden, ofwel vuurplaatsen, invoerd. 'n Boer kon met één vuurplaatse meestal wal oet de voeten, tenminste as d'r in de buurt 'n bakhoes of bakspieker was dee met aanderen deeld kon worden. D'r wörd vaake in één keer 'n grote hoeveelheid broden bakt, zodat d'r veur meerdere weken genog roggebrood was veur in de spinde of op de broodplanke. As d'r genog brood op de planke lag, kon ie weer 'n pooske veuruut.

Broodbakken

Bekijk de de film

Broodbakken

Hier wör ambachtelijk brood bakt deur Thomas Stork.

Papiermolen

Papier kopen we tegenwoordig per pak. Vijfhonderd vel tegelijk, als het moet. Maar tweehonderd jaar geleden was papier maken nog een heel karwei. En daar kwam heel wat water aan te pas.
Het gebouwtje dat u hier ziet, is een verkleinde uitvoering van de watermolen die vroeger naast het Molenhuisje stond. Alleen werd daar graan gemalen. Hier laten we zien hoe vroeger papier werd gemaakt.
Dat gebeurde niet met hout, zoals tegenwoordig meestal het geval is, maar met oude lompen. Versleten kleding en ander textiel kregen zo een tweede leven. Al zal niemand het toen recycling hebben genoemd.
De lompen werden in kleine stukken verwerkt en vervolgens met zware houten hamers tot een brij geslagen. Die hamers hoefde de papiermaker gelukkig niet zelf te bedienen. Dat deed de watermolen voor hem.
Het stromende water zette het waterrad in beweging. Via een vernuftig mechaniek werden daarmee de zware hamers aangedreven, die de lompen tot papierpulp sloegen.
Uit een bak met die pulp schepte de papiermaker met een speciaal raam een dun laagje vezels. Dat natte vel werd op vilt gelegd, geperst en daarna gedroogd. En zo ontstond, vel voor vel, papier.
Ook in deze omgeving was papier maken ooit een belangrijk ambacht. In het Springendal bezat drost Van Heiden-Hompesch, die op de Commanderie in Ootmarsum woonde, maar liefst vijf papiermolens.
Water was toen niet alleen iets om te drinken of om het land mee te bevloeien. Het leverde ook de kracht om machines aan te drijven. Zonder elektriciteit, zonder motoren. Alleen stromend water en een slim bedacht mechaniek.
En als u bedenkt hoeveel papier er sindsdien door onze handen is gegaan, dan is het eigenlijk bijzonder dat het ooit allemaal zo begon: met oude lompen, water en een flinke hoeveelheid geduld.

Bi-jenstal

Disse bi-jenstal wördt beheerd deur de bi-jenvereniging Oatmöske.

"Oh, wat bint dee biejn toch drok," zegt ze hier wal ees. Wat bint de biejn weer drok an 't warken. De bieënteelt is via de monniken en kloosters noar Twente kommen. Op bie-nao de helfte van de boerenerven was wal 'n iemenschoer, 'n bieënstal, te vinden. Veural in de umgeving van de grote heidevelden kwammen veul bieënveulders veur.

Welkom!